Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Un o’r tair rhamant
Peredur fab Efrog
Mae bachgen a fagwyd yn y diffeithwch, na welodd farchog erioed, yn marchogaeth i lys Arthur, yn dod yn rhyfelwr gorau’r Ynys, yn gweld gwaywffon yn gwaedu a phen ar ddysgl, ac o’r diwedd yn dial ei deulu ar Widdonod Caerloyw.
Llun: Llyn y Fan Fawr oddi uchod, dan lethrau Fan Brycheiniog · Dani, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Peredur fab Efrog |
|---|---|
| Ei phobl | Peredur, ei fam, ei ewythredd, y Brenin Arthur, Gwenhwyfar, Cai, Gwalchmai, yr Ymerodres, Gwiddonod Caerloyw |
| Ei gwlad | Diffeithwch y Gogledd, llys Arthur yng Nghaerllion, a Chaerloyw |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, a chopïau hŷn megis Peniarth 7 |
| Ei hysgrifennu | Diwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg |
| Ei gefnder Ffrangeg | Perceval, ou le Conte du Graal, gan Chrétien de Troyes |
1. Y bachgen yn y diffeithwch
Roedd gan Efrog, iarll yn y Gogledd, saith mab. Lladdwyd ef a chwech ohonynt mewn brwydrau a thwrneimeintiau. Plentyn oedd y seithfed, Peredur, o hyd, ac aeth ei fam, gwraig ddoeth, ag ef i’r diffeithwch, ymhell oddi wrth bobl, ac ni adawai neb yn agos ato a wyddai am feirch neu arfau. Tyfodd ymysg geifr ac ewigod, yn rhedeg mor gyflym fel y gallai yrru dwy ewig i dŷ’r geifr gyda’r geifr.
Un diwrnod marchogodd tri marchog ar hyd ymyl y goedwig: Gwalchmai fab Gwyar, Geneir Gwystyl ac Owain fab Urien. ‘Mam,’ meddai Peredur, ‘beth yw’r rheini?’ ‘Angylion, fy mab,’ meddai hi. Rhedodd Peredur ar eu hôl a’u holi am eu cyfrwyau a’u gwaywffyn a’u tarianau. ‘Mam, nid angylion oedd y rheini, ond marchogion,’ meddai, a gwnaeth iddo’i hun farch o geffyl pwn brith esgyrnog a chyfrwy o wiail, a chychwyn am lys Arthur. Rhoddodd ei fam ei bendith a’i chyngor iddo: mynd i’r eglwys, cymryd bwyd a diod pan fo’u hangen, helpu unrhyw wraig mewn angen, ac ennill tlws ond ei roi ymaith eto.
2. Yn llys Arthur
Yng Nghaerllion roedd marchog tal newydd farchogaeth i’r neuadd, taflu ffiolaid o win dros Wenhwyfar, a herio unrhyw ŵr i’w ddilyn a dial y sarhad. Ni symudodd neb. I mewn y marchogodd Peredur ar ei geffyl brith. Cyfarchodd corrach a chorres, a fuasai yn y llys am flwyddyn heb ddweud gair, ef: ‘Croeso, Peredur fab Efrog, pen milwyr a blodau marchogion.’ Trawodd Cai hwy ill dau am siarad â’r fath ddyn. Marchogodd Peredur allan ar ôl y marchog tal a’i ladd â ffon finiog drwy ei lygad, gwisgo ei arfau, ac anfon gair at Arthur na ddeuai i’r llys nes dial y corachod ar Gai.
3. Y waywffon a’r pen
Daeth Peredur at hen ŵr cloff yn pysgota mewn llyn, a oedd yn ewythr iddo, ac a’i dysgodd i ymladd â chleddyf, a dweud wrtho am beidio â holi am bethau a welai, er dieithred fyddent. Yna daeth at gaer arall, ewythr arall iddo. Fel yr eisteddent yn siarad, daeth dau was i’r neuadd yn cario gwaywffon anferth, a thair ffrwd o waed yn rhedeg o’i hirlas i’r llawr. Wylodd a galarodd pawb. Yna daeth dwy forwyn i mewn â dysgl fawr, ac arni ben gŵr, yn nofio mewn gwaed. Cofiodd Peredur eiriau ei athro ac ni holodd ddim.
4. Tri dafn o waed ar yr eira
Wrth farchogaeth ymlaen drwy’r gaeaf, gwelodd Peredur hebog yn lladd hwyaden ger cell meudwy, a brân yn disgyn ar yr aderyn. Gwnaeth duwch y frân, gwynder yr eira a chochni’r gwaed iddo feddwl am y wraig a garai fwyaf: gwallt mor ddu â’r frân, croen mor wyn â’r eira, a gruddiau mor goch â’r gwaed. Safodd ar goll yn ei feddyliau. Cafodd gwŷr Arthur ef, a marchogodd Cai ato’n arw i’w ddeffro, a bwriodd Peredur ef nes torri ei fraich a’i ysgwydd, gan ddial y corachod. Yna daeth Gwalchmai ato’n addfwyn, â geiriau cwrtais, a dod ag ef at Arthur, a’i croesawodd ag anrhydedd.
5. Yr ymerodres
Marchogodd Peredur drwy lawer o anturiaethau. Ymladdodd â sarff a orweddai ar fodrwy aur, â’r Du Trahawg, ac ag Addanc y llyn. Cyfarfu ag Ymerodres Caergystennin, y ddoethaf a’r decaf o wragedd, ennill ei serch mewn twrnamaint, a theyrnasu gyda hi am bedair blynedd ar ddeg.
6. Gwiddonod Caerloyw
O’r diwedd marchogodd morwyn ddu ar ful melyn i lys Arthur a cheryddu Peredur am beidio â holi am y waywffon a’r pen: pe gofynasai, iachâi ei ewythr a chawsai ei wlad heddwch. Cychwynnodd Peredur eto, a dysgu’r gwir. Pen ei gefnder oedd ef, a laddwyd gan Widdonod Caerloyw, yr union widdonod a’i dysgasai i drin arfau unwaith, a hwy hefyd a gloffodd ei ewythr. Anfonodd Peredur am Arthur, a chyda llu Arthur ymosododd ar widdonod Caerloyw a’u difetha, a dial ei deulu.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Peredur yw’r fersiwn Cymraeg o’r stori a ddaeth yn ymchwil am y Greal Sanctaidd. Yn Perceval Ffrangeg Chrétien ‘graal’, dysgl, yw’r peth dirgel; yn y chwedl Gymraeg dysgl â phen arni ydyw, a’r ystyr yw dial am berthynas yn hytrach na chrair Cristnogol. Cred llawer o ysgolheigion fod y chwedl Gymraeg yn cadw ffurf hŷn ar y stori. Bu Peredur go iawn yn yr Hen Ogledd, mab Eliffer, a fu farw mewn brwydr tua 580 yn ôl Annales Cambriae, ac efallai fod yr arwr yn cario ei enw.
Gwallt mor ddu â’r frân, croen mor wyn â’r eira, a gruddiau mor goch â’r gwaed.
Peredur yn yr eira
Lleoedd y chwedl
1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Caerllion ar Wysg
Llys Arthur, lle marchogodd Peredur i mewn ar ei geffyl brith a dial y sarhad ar Wenhwyfar.Caerllion ar Wysg
- Y Gogledd
Iarllaeth Efrog yn yr Hen Ogledd, teyrnasoedd y Brythoniaid yn yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban.
- Caerloyw
Caerloyw, cartref y naw gwiddon, lle daeth Arthur a Pheredur â’r chwedl i ben.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





