Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Gwenhwyfar

Brenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenhines Arthur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Gwenhwyfar, gan James Archer
Gwenhwyfar, gan James Archer · Llun: Wikimedia Commons · James Archer, Parth cyhoeddus

Gwenhwyfar oedd gwraig y Brenin Arthur a brenhines y Brythoniaid. Fe’i henwir yn y chwedl Gymraeg hynaf am Arthur, Culhwch ac Olwen, yn y Trioedd ac mewn hen gerdd ymddiddan rhyngddi hi a’r brenin, ac o Gymru aeth ei henw i bob iaith yn Ewrop, yn Guinevere yn Saesneg ac yn Guenièvre yn Ffrangeg. Yr un enw yw Jennifer, a ddaeth drwy’r Gernyweg.

PrydOes Arthur
Ei gŵrY Brenin Arthur
Ei thadGogfran Gawr, yn ôl y Trioedd
Ei chwaerGwenhwyfach
Ei henw heddiwGuinevere, Jennifer

Brenhines yn y chwedlau Cymraeg#

Mae Gwenhwyfar yn ymddangos yn Culhwch ac Olwen, yr hynaf o’r chwedlau Cymraeg am Arthur, ynghyd â’i chwaer Gwenhwyfach, ac mae’n aml yn llys Arthur yn y Tair Rhamant, chwedlau Owain, Peredur a Geraint. Efallai mai cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, yw’r cwbl sy’n weddill o chwedl gynnar amdani sydd bellach ar goll.

Y tair Gwenhwyfar#

Mae’r Trioedd yn cadw pos amdani. Mae un triawd yn enwi tair Gwenhwyfar fel tair prif frenhines Arthur: merch Cywryd o Went, merch Gwythyr fab Greidiawl, a merch Gogfran Gawr. Mae un arall yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig, ac fel ei ferch ef y cofiodd Cymru hi gan amlaf. Mae’r gyntaf o’r tair yn ei chlymu wrth Went, calon teyrnas Arthur yn nhraddodiad Cymru.

Gwenhwyfar a Gwenhwyfach#

Mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer, Gwenhwyfach, a’r ffrae rhyngddynt. Mae’r Trioedd yn cyfrif yr ergyd a roddodd Gwenhwyfach i Wenhwyfar ymhlith Tair Gwith Balfawd Ynys Prydain, am y credid bod y ffrae a ddechreuodd wedi arwain yn y diwedd at frwydr Camlan.

Cipio gan Felwas#

Mae’r stori hynaf a adroddir amdani ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan. Cipiodd Melwas, brenin Gwlad yr Haf, y frenhines a’i chadw’n garcharor yn ei gaer, a daeth hanes ei chipio a’i hennill yn ôl yn un o’r rhai mwyaf hoff yn holl straeon Arthur, a adroddwyd yng Nghymru ac a ailadroddwyd gan Chrétien de Troyes yn Ffrainc.

Yn Hanes Sieffre#

Geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, o deulu bonheddig ac wedi ei magu yn llys Cadwr, arglwydd Cernyw. Rhoddodd awduron ar ei ôl waed Rhufeinig bonheddig iddi ar ochr ei mam. Dywed Sieffre iddi orffen ei hoes yn y bywyd crefyddol, yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg.

Ei henw#

Mae Gwenhwyfar yn dechrau â gwen. Ysgrifennodd Buchedd Gildas ef yn Guennuuar, Sieffre yn Guenhuuara, Gerallt Gymro yn Wenneveria, a gwnaeth beirdd Ffrainc, Lloegr a’r Almaen ef yn Guenièvre, Guinevere a Ginover. Yn y Gernyweg Gwynnever oedd yr enw, ac o hwnnw y daw Jennifer, un o enwau mwyaf cyffredin y byd Saesneg ei iaith, felly cofir brenhines y Brythoniaid bob dydd heb i’r rhan fwyaf wybod hynny.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf