Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1897–1960

Aneurin Bevan

Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1897–1960 (wedi’i gofnodi) Nye Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y cyntaf yn y byd Sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd, 1948: gofal iechyd am ddim i bawb pan fo’i angen
Ffotograff portread o Aneurin Bevan, 1943
Ffotograff portread o Aneurin Bevan, 1943 · Llun: Howard Coster, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Sefydlodd Aneurin Bevan, Nye, y glöwr o Dredegar, y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Ar 5 Gorffennaf 1948, am y tro cyntaf, gallai pawb ym Mhrydain weld meddyg a mynd i’r ysbyty am ddim pan oedd angen, beth bynnag a enillent. Cymerodd y syniad o Gymdeithas Cymorth Meddygol ei dref ei hun, ac yn 2004 pleidleisiodd pobl Cymru ef yn arwr Cymreig mwyaf oll.

Ganed15 Tachwedd 1897, 32 Charles Street, Tredegar
GwaithGlöwr yn Ty-Trist o dair ar ddeg oed
ColegY Coleg Llafur Canolog, Llundain, 1919 hyd 1921
ASGlynebwy, 1929 hyd 1960
Gweinidog Iechyd a Thai1945 hyd 1951
Y GIGAgorodd 5 Gorffennaf 1948
Bu farw6 Gorffennaf 1960

Bachgen o Dredegar#

Ganed Aneurin Bevan ar 15 Tachwedd 1897 yn 32 Charles Street, Tredegar, y chweched o ddeg plentyn David Bevan, glöwr a Bedyddiwr, a’i wraig Phoebe, merch i of. Carai ei dad lyfrau a cherddoriaeth a bu ganddo ddylanwad mawr ar ei fab.

Yn fachgen roedd ganddo atal dweud drwg, ond benthycai lyfr ar ôl llyfr o Lyfrgell y Gweithwyr yn Nhredegar a darllen yn ddwfn mewn economeg, athroniaeth a gwleidyddiaeth. Ysgrifennai gerddi hefyd, ac enillodd un ohonynt wobr mewn eisteddfod rhwng y capeli.

Dan ddaear#

Yn dair ar ddeg gadawodd yr ysgol, a chyn hir roedd yn gweithio dan ddaear yng nglofa Ty-Trist, lle âi’r rhan fwyaf o’i ddeg swllt yr wythnos i gynnal y teulu. Daeth yn löwr medrus, a safai dros ddiogelwch ei gyd-lowyr, gan wrthod defnyddio coed ail-law rhad a farnai’n anniogel. Yn 1916, yn bedair ar bymtheg, fe’i dewiswyd yn gadeirydd cyfrinfa’r glowyr.

Trechu’r atal dweud#

Yn 1919 aeth ysgoloriaeth y glowyr ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain am ddwy flynedd. Yno, wrth adrodd darnau hir o William Morris gydag athro llefaru, ac yn ddiweddarach wrth ymarfer ei areithiau o flaen ei gyfeillion, gorchfygodd ei atal dweud yn raddol, a dod yn areithiwr huawdl iawn.

Dros y cwm#

Yn ôl yn Nhredegar fe’i hetholwyd i gyngor y dref yn 1922. Yn streic y glowyr yn 1926 dewisodd ei gangen ef yn asiant iddi, a phrofodd yn drefnydd medrus. Yn 1928 fe’i hetholwyd i Gyngor Sir Fynwy, ac yn 1929 anfonodd pobl Glynebwy ef i’r Senedd. Gwasanaethodd hwy am un mlynedd ar ddeg ar hugain, hyd ei farw.

Yn Nhŷ’r Cyffredin daeth yn gyflym yn ddadleuwr grymus, yn siarad yn anad dim dros y di-waith a thros y maes glo.

Syniad Tredegar#

Roedd gan Dredegar rywbeth prin: Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar, lle talai’r gweithwyr i mewn gyda’i gilydd fel y câi teuluoedd feddyg a moddion pan oedd eu hangen. Dyma’r patrwm ar gyfer y gwasanaeth a roddai Bevan i Brydain gyfan.

Y Gwasanaeth Iechyd Gwladol#

Pan enillodd Llafur yn 1945, gwnaeth Clement Attlee Bevan yn Weinidog Iechyd, aelod ieuengaf y Cabinet yn saith a deugain oed. Addawodd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 ofal meddygol a deintyddol am ddim pan fo’i angen, wedi’i dalu o drethi cenedlaethol. Dygwyd yr ysbytai, dros ddwy fil a hanner ohonynt, i un gwasanaeth, ac yn y trafodaethau hir â’r meddygon a barodd hyd 1948 bu’n amyneddgar ac yn barod i gytuno.

Ar 5 Gorffennaf 1948 agorodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Am y tro cyntaf gallai unrhyw un ym Mhrydain, yn gyfoethog neu’n dlawd, weld meddyg neu fynd i’r ysbyty heb dalu.

Yr un flwyddyn ysgubodd Deddf Cymorth Gwladol yr hen Ddeddf y Tlodion ymaith a dod â gwasanaethau lles llawn i mewn. Fe’i cyfrifir yn un o sylfaenwyr y wladwriaeth les.

Cartrefi i’r bobl#

Roedd Bevan hefyd yn weinidog tai. Wedi dinistr y rhyfel atgyweiriodd gartrefi a ddifrodwyd, darparodd dai parod, a rhoddodd arian i’r cynghorau i adeiladu cartrefi i deuluoedd eu rhentu.

Safiad dros wasanaeth rhad ac am ddim#

Yn 1951 daeth yn Weinidog Llafur, ond o fewn misoedd ymddiswyddodd yn hytrach na derbyn taliadau am ddannedd gosod a sbectol yn y gwasanaeth iechyd a adeiladodd. Arhosodd yn boblogaidd gyda’r bobl a’r blaid, gosododd ei gredo yn ei lyfr In Place of Fear yn 1952, ac yn 1959 daeth yn ddirprwy arweinydd y Blaid Lafur.

Nye#

Yn 1934 priododd Jennie Lee, a oedd hithau’n AS Llafur. Bu farw Nye Bevan ar 6 Gorffennaf 1960, a daeth llifeiriant o alar drwy’r genedl. Yn 2004 daeth yn gyntaf yn arolwg 100 Arwr Cymreig, ac yn 2024 adroddodd y Theatr Genedlaethol ei fywyd ar y llwyfan yn nrama Tim Price, Nye.

Ar y llinell amser

  1. Y Gwasanaeth Iechyd

    Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.

    Y Gwasanaeth Iechyd

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf