Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1895–1974

David Jones

Yr arlunydd a’r bardd, mab i argraffydd o Gymro o Dreffynnon, y mae ei In Parenthesis, am y Ffiwsilwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, yn un o weithiau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1895–1974 (wedi’i gofnodi) Arlunydd a bardd In Parenthesis Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
David Jones yn filwr ifanc
David Jones yn filwr ifanc · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd David Jones yn arlunydd, ysgythrwr a bardd a gariai Gymru ei dad yng nghalon popeth a wnâi. Canmolwyd ei In Parenthesis, am y milwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, gan T. S. Eliot a W. B. Yeats; galwodd W. H. Auden The Anathemata yn ôl pob tebyg y gerdd hir orau a ysgrifennwyd yn Saesneg yn y ganrif; a barnai Kenneth Clark mai ef oedd yr arlunydd byw gorau ym Mhrydain.

Ganed1 Tachwedd 1895, Brockley, Caint
TadJames Jones o Dreffynnon, sir y Fflint
RhyfelY Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, 15fed Bataliwn (Cymry Llundain), 1915 hyd 1918
CerddiIn Parenthesis (1937); The Anathemata (1952); The Sleeping Lord (1974)
GwobrGwobr Hawthornden, 1938
AnrhydeddauCBE 1955; Cydymaith Anrhydedd 1974
Bu farw28 Hydref 1974

Cenedl fy nhad#

Ganed David Jones ar 1 Tachwedd 1895 yn Brockley yng Nghaint, trydydd plentyn James ac Alice Jones. Daethai ei dad o deulu Cymraeg yn Nhreffynnon yn sir y Fflint a symud i Lundain i weithio’n argraffydd. Yn fachgen bach gollyngodd David ei enw cyntaf, Walter, ac ysgrifennodd yn ddiweddarach at Saunders Lewis am argyhoeddiad angerddol, a deimlai erbyn ei fod yn saith, ei fod yn perthyn i genedl ei dad.

Gwyddai o chwech oed y byddai’n rhoi’i fywyd i gelfyddyd, ac yn bedair ar ddeg aeth i Ysgol Gelf Camberwell.

Cymry Llundain yng Nghoed Mametz#

Yn Ionawr 1915 ymunodd â bataliwn Cymry Llundain y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol a gwasanaethu ar Ffrynt y Gorllewin gyda’r 38ain Adran (Gymreig) hyd 1918. Treuliodd 117 wythnos yn y rheng flaen, yn hwy nag unrhyw awdur Prydeinig arall yn y rhyfel. Yng Ngorffennaf 1916 ymladdodd yng Nghoed Mametz a’i glwyfo yno, ac yn 1917 bu yn yr ymosodiad ar Pilckem Ridge.

Ger y ffrynt daeth unwaith ar draws offeiriad yn dweud yr Offeren i filwyr mewn adeilad adfeiliedig, eiliad a’i cyffyrddodd yn ddwfn. Yn 1921 daeth yn Gatholig a chymryd yr enw Michael.

Capel-y-ffin#

Wedi’r rhyfel astudiodd yn Ysgol Gelf Westminster, ac yna ymuno ag Eric Gill a’i gymuned o artistiaid a chrefftwyr, yn gyntaf yn Ditchling ac o 1924 yng Nghapel-y-ffin yn y Mynyddoedd Duon, lle dysgodd ysgythru pren, llythrennu ac argraffu. Âi’n aml hefyd at fynachod Ynys Bŷr.

Ysgythrodd ddarluniau i The Book of Jonah, Gulliver’s Travels, The Chester Play of the Deluge a The Rime of the Ancient Mariner, ac wynebddalen i gyfieithiad Cymraeg o Lyfr y Pregethwr. Dangoswyd ei ddyfrlliwiau o’r môr ac o dirluniau Cymru yn Llundain, ac yn ddiweddarach yn Chicago, ym Miennale Fenis ac yn Ffair y Byd Efrog Newydd.

In Parenthesis#

Mae In Parenthesis, mewn rhyddiaith a barddoniaeth, wedi’i thynnu o’i ryfel ei hun ac yn rhoi hanes bardd o frwydr Coed Mametz. I wneud synnwyr o’r lladdfa a welodd, tynnodd Jones ar yr hen epig Gymraeg Y Gododdin ac ar storïau Malory am Arthur. Fe’i cyhoeddwyd yn 1937, a’i chanmol gan T. S. Eliot a W. B. Yeats, ac enillodd Wobr Hawthornden yn 1938.

The Anathemata#

Mae ei ail gerdd fawr, The Anathemata, a gwblhawyd yn 1951 ac a gyhoeddwyd yn 1952, yn crwydro drwy greigiau, hanes a storïau ynys Prydain, gan agor a chau wrth yr allor. Galwodd W. H. Auden hi yn ôl pob tebyg y gerdd hir orau a ysgrifennwyd yn Saesneg yn y ganrif honno.

Llythrennau mewn carreg#

O 1944 creodd gelfyddyd newydd ei hun: arysgrifau wedi’u peintio, gan ddefnyddio paent a chreon cwyr fel bod y llythrennau’n edrych fel petaent wedi’u cerfio mewn hen garreg.

Cymru yn ei waith#

Roedd yn gyfaill agos i Saunders Lewis, Aneirin Talfan Davies a Vernon Watkins, a gyda Saunders Lewis cymerai ran mewn trafodaethau ar genedligrwydd Cymru. Ysgrifennodd gyflwyniad i Wild Wales Borrow, a chasglwyd ei ysgrifau yn Epoch and Artist (1959). Ymddangosodd The Sleeping Lord yn 1974.

Anrhydeddau#

Fe’i gwnaed yn CBE yn 1955 ac yn Ddoethur mewn Llên Prifysgol Cymru yn 1960, ac yn 1974 yn Gydymaith Anrhydedd. Bu farw yn Harrow ar 28 Hydref 1974. Yn 1985 naddwyd ei enw gydag enwau pymtheg bardd arall o’r Rhyfel Mawr ar garreg lechi yng Nghornel y Beirdd, Abaty Westminster.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf