Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1508–1590

Blanche Parry

Y foneddiges Gymraeg ei hiaith a wasanaethodd y Frenhines Elisabeth I o’i geni hyd ei henaint, gan ddod yn Brif Foneddiges ei Siambr Gyfrin ac yn geidwad ei thlysau.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1508–1590 (wedi’i gofnodi) Y foneddiges o Gymraes a siglodd grud Elisabeth Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Blanche Parry, hen bortread
Blanche Parry, hen bortread · Llun: Wikimedia Commons · attributed to Marcus Gheeraerts the Younger, Parth cyhoeddus

Blanche Parry, boneddiges Gymraeg ei hiaith o’r gororau, a siglodd grud y baban Elisabeth ac a arhosodd wrth ei hochr am bum deg chwech o flynyddoedd. Fel Prif Foneddiges y Siambr Gyfrin a cheidwad tlysau’r frenhines hi oedd y wraig agosaf at Elisabeth I, y gyfeilles ffyddlon a benderfynai pwy a gâi weld y frenhines.

Ganed1507 neu 1508, Newcourt, Bacton
Ei chartrefDyffryn Aur, Ewias
Ei hiaithCymraeg a Saesneg
GwasanaethoddElisabeth I, o’i genedigaeth yn 1533
Ei swydd uchafPrif Foneddiges, o 1565
Bu farw12 Chwefror 1590, yn 82 oed

Cartref Cymraeg yn Nyffryn Aur#

Ganed Blanche yn Newcourt yn Bacton, yn Nyffryn Aur afon Dore yn hen wlad Gymreig Ewias, yn ferch i Henry Myles a’i wraig Alice. Aelwyd Gymraeg ei hiaith oedd eu haelwyd hwy, a thyfodd Blanche yn siarad Cymraeg a Saesneg. Roedd ei hen daid Harri Ddu ap Gruffudd yn stiward Brynbuga, Caerllion ac Ewias Lacy i Syr William Herbert, a disgynnai’r teulu o Syr Dafydd Gam. Mae naw cerdd gan y beirdd Cymraeg, pump ohonynt gan Guto’r Glyn, yn sôn am ei theulu.

Dyrnod hoedl drwy Went ydoedd, / Dwyn Harri Ddu (dyn hardd oedd).

Guto’r Glyn, yn ei farwnad i hen daid Blanche

I’r llys brenhinol#

Roedd ei modryb, Blanche Herbert, Arglwyddes Troy, Cymraes arall, yn feistres ar y plant brenhinol, a hi a ddaeth â’r Blanche ieuengaf i’r llys gyntaf. Pan aned y dywysoges Elisabeth yn 1533, ymunodd Blanche â’i theulu. Yn ei geiriau ei hun, a gerfiwyd ar ei chofeb, roedd hi’n forwyn i’r frenhines y gwelodd siglo’i chrud.

Wrth ochr y frenhines#

O hynny ymlaen prin y gadawodd Blanche ochr Elisabeth, ac roedd gyda hi yn ôl pob tebyg pan gadwyd Elisabeth yn Nhŵr Llundain. Pan ddaeth Elisabeth yn frenhines yn 1558 tyngwyd Blanche yn foneddiges yr ystafell wely, ac yn 1565 daeth yn Brif Foneddiges y Siambr Gyfrin. Hi a benderfynai pwy a gâi ddod i ŵydd y frenhines, a chadwai dlysau’r frenhines, ei phapurau, ei dillad, ei ffwr a’i llyfrau, a hyd yn oed ei ‘musk cat’, ffured mae’n debyg. Ysgrifennai lythyrau dros y frenhines, ac am ddwy flynedd cadwodd Sêl Fawr Lloegr. Ceir peth tystiolaeth iddi ddysgu hwiangerddi a geiriau Cymraeg i Elisabeth.

Cyfnither i Cecil#

Galwai prif weinidog y frenhines, yr Arglwydd Burghley, hi’n ‘my cousin’, a galwai hithau ef yn ‘my friend’. Cydweithient yn agos, ac ef a luniodd ei hewyllysiau. Yn 1575 ysgrifennodd y bardd George Gascoigne am ei ffyddlondeb: “Good Parry is a paragon, show me another such.” Yn 1584 comisiynodd y map cyntaf y gwyddys amdano o Lyn Syfaddan.

Good Parry is a paragon, show me another such.

George Gascoigne, 1575

Ei chofeb yn Bacton#

Cyn 1578 cododd Blanche gofeb yn eglwys St Faith yn Bacton, gyda delwau ohoni hi ei hun yn penlinio gerbron y frenhines. Dyma’r darlun cynharaf y gwyddys amdano o Elisabeth fel Gloriana, a’i geiriau hi ei hun, mae’n debyg, sydd arni: “With maiden queen a maid did end my life”.

Ei marw a’i choffa#

Bu farw Blanche ar 12 Chwefror 1590, yn 82 oed, yn uchel ei pharch gan bawb, peth prin yn llys y Tuduriaid. Talodd y frenhines am ei hangladd a chladdwyd hi yn eglwys y Santes Marged, Westminster, â gradd barwnes. Gadawodd roddion i dlodion Bacton a Newton, a thelir £28 i’w pobl bob blwyddyn o hyd.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf