Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1449–1525 (wedi’i gofnodi) Gwneuthurwr brenin Bosworth Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Delw fedd Syr Rhys ap Thomas
Delw fedd Syr Rhys ap Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Rhys ap Thomas: Rhys, mab Thomas

Rhys ap Thomas

  • Rhys ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Thomas enw ei dad

Syr Rhys ap Thomas o Ddinefwr a Chaeriw oedd arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru a’r gŵr a wnaeth fwyaf i ennill y goron i Harri Tudur. Ym mis Awst 1485 daeth â gwŷr dyffryn Tywi i ochr Harri, ymladdodd ei fyddin Gymreig yng nghanol brwydr Bosworth, ac urddodd Harri ef yn farchog ar y maes.

Ganed1449
Ei dadThomas ap Gruffudd ap Nicolas o Landeilo
Ei daidGruffudd ap Nicolas, arglwydd Dinefwr
Ei urddo’n farchogAr faes Bosworth, 22 Awst 1485
Ei anrhydeddauMarchog y Gardas, 1505
Bu farw1525, yng Nghaerfyrddin

Tŷ Dinefwr#

Daeth Rhys o deulu mwyaf grymus dyffryn Tywi. Cymerodd ei daid Gruffudd ap Nicolas brydles ar arglwyddiaeth Dinefwr yn 1440 ac ennill grym dros ran helaeth o dde-orllewin Cymru, a thrwy ei fam roedd yn ddisgynnydd i Ednyfed Fychan a’r Arglwydd Rhys. Hawliai’r teulu eu bod yn disgyn o Urien Rheged.

Alltudiaeth ym Mwrgwyn#

Safodd ei deulu gyda Lancaster yn Rhyfeloedd y Rhosynnau. Lladdwyd ei daid ym Mortimer’s Cross yn 1461, a daliodd ei dad Thomas a’i ewythr Owain gastell Carreg Cennen nes gorfod ildio wedi gwarchae hir. Aeth y Rhys ifanc gyda’i dad yn alltud i lys Philippe le Bon, dug Bwrgwyn, a dychwelodd tua 1467. Pan fu farw ei dad yn 1474, etifeddodd Rhys diroedd y teulu.

Glanio Harri Tudur#

Tra oedd Harri Tudur yn alltud yn Llydaw, bu Rhys mewn cysylltiad ag ef drwy Lewis o Gaerllion, meddyg mam Harri. Pan laniodd Harri ym Mill Bay ger Dale ym mis Awst 1485, defnyddiodd Rhys ei holl ddylanwad mawr o’i blaid. Dywed stori a adroddwyd ers canrifoedd iddo, wedi tyngu i’r Brenin Rhisiart y byddai’n rhaid i unrhyw oresgynnwr fynd dros ei gorff, gadw ei lw drwy sefyll dan Bont Mullock tra gorymdeithiodd Harri drosti.

Yr orymdaith i Bosworth#

Cymerodd Rhys ffordd ddeheuol drwy Gymru tra gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth, a chododd wŷr ar ei daith, o ddyffryn Tywi a thu hwnt. Cyfarfuant ar Gefn Digoll ger y Trallwng, a chroesi gyda’i gilydd i Loegr. Rhydd Wicipedia fyddin Rhys yn tua 2,000 o wŷr, a dywedwyd ei bod yn ddigon cryf i drechu gweddill llu Harri.

Y frwydr#

Ym Mosworth ar 22 Awst 1485, yn ôl baled o’r cyfnod, gwŷr Rhys a dorrodd ymosodiad dug Norfolk. Canodd Guto’r Glyn a Thudur Aled, beirdd a adwaenai Rhys, am gwymp Rhisiart III, ac yn ôl traddodiad Cymru Rhys a’i wŷr a ddaeth â’r brenin i lawr. Urddodd Harri Rys yn farchog ar faes y fuddugoliaeth.

Llywodraethwr Cymru#

Gwobrwyodd Harri ef â phrif swyddi de Cymru: cwnstabl Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi, ustus De Cymru ac, ymhen amser, llywodraethwr Cymru gyfan. Arhosodd yn ffyddlon i’r tŷ newydd drwy bob perygl. Ymladdodd yn Stoke yn 1487, daliodd yr Arglwydd Audley, arweinydd y gwrthryfelwyr, yn Blackheath yn 1497, ac fe’i gwnaed yn farchog baner. Yn 1513 cipiodd ei wŷr bedair baner Ffrengig ym Mrwydr yr Ysbardunau, ac yn 1520 marchogodd gyda Harri VIII i Faes y Brethyn Aur.

Y twrnamaint yng Nghaeriw#

Yn 1505 gwnaed Rhys yn Farchog y Gardas. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yng nghastell Caeriw, a ailadeiladodd gyda phorthdy newydd, ffenestri cain ac ystafelloedd mawreddog yn null y Tuduriaid, ac yn 1507 cynhaliodd dwrnamaint mawr yno, gan wahodd prif deuluoedd pob rhan o Gymru. Bu farw yn 1525 a’i gladdu gyda’r Brodyr Llwydion yng Nghaerfyrddin, ac mae ei feddrod, a symudwyd i eglwys San Pedr, yn sefyll yno o hyd.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Y twrnamaint yng Nghaeriw

    Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

    Y twrnamaint yng Nghaeriw

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled
c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr Calais (wedi’i gofnodi)

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Elis Gruffydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf