Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1465–1526

Tudur Aled

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1465–1526 (wedi’i gofnodi) Pencerdd olaf yr uchelwyr Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
Y gofeb yn Llansannan i’w beirdd, gan gynnwys Tudur Aled
Y gofeb yn Llansannan i’w beirdd, gan gynnwys Tudur Aled · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Tudur Aled o Lansannan oedd meistr coronog Beirdd yr Uchelwyr, yr olaf o oes fawr y canu mawl Cymraeg. Yn uchelwr ei hun ac yn grefftwr perffaith ar y gynghanedd, canodd i dai mawr Cymru gyfan, bu’n un o arweinwyr eisteddfod Caerwys yn 1523, a phan fu farw canodd naw o feirdd farwnadau iddo.

GanedTua 1465, Llansannan
Ei dadRobert ab Ithel
Ei athroEi ewythr, Dafydd ab Edmwnd
Ei gerddiO leiaf 125 o gywyddau
Diwrnod mawrEi gadeirio yn eisteddfod Caerwys
Bu farwTua 1525, yng Nghaerfyrddin

Uchelwr o Lansannan#

Ganed Tudur tua 1465 ym mhlwyf Llansannan, ym mryniau sir Ddinbych. Robert oedd ei dad ac Ithel ei daid, o linach Llywelyn Chwith, ac ar ochr ei dad roedd yn perthyn i Lwydiaid Chwibren, a olrheiniai eu tras i Hedd Molwynog, pennaeth un o bymtheg llwyth Gwynedd. Gallai ymffrostio yn ei dras fonheddig, a soniai’r beirdd a’i galarodd amdano fel uchelwr.

Disgybl Dafydd ab Edmwnd#

Dysgodd ei grefft gan ei ewythr, y meistr mawr Dafydd ab Edmwnd. Yn ei farwnad i Ddafydd canodd ‘F’ewythr o waed, f’athro oedd’. Enwodd fardd arall, Ieuan ap Llywelyn ap Ieuan, yn athro iddo hefyd, a chafodd ei radd farddol gyntaf mewn gwledd briodas mewn neuadd yn Nhegeingl.

F’ewythr o waed, f’athro oedd.

Tudur Aled, yn ei farwnad i Ddafydd ab Edmwnd

Bardd Cymru gyfan#

Ei brif noddwyr oedd Salbriaid Lleweni, ger ei gartref, ond teithiodd hyd a lled Cymru yn canu i uchelwyr ac eglwyswyr, yn eu plith Dafydd ab Owain, esgob Llanelwy, a Syr Rhys ap Thomas, arglwydd mwyaf y de. Mae ei gerddi’n sôn am frwydr Blackheath yn 1497, lle daliodd Syr Rhys arweinydd y gwrthryfelwyr.

Meistr y gynghanedd#

Mae o leiaf 125 o’i gywyddau wedi goroesi, y rhan fwyaf yn gerddi mawl. Roedd yn feistr llwyr ar y gynghanedd a’r mesurau caeth, a defnyddiai hen ddelweddau’r beirdd i’r dim gan arbrofi hefyd â delweddau a chyffelybiaethau newydd o’i eiddo’i hun. Barnai Tudur ei hun mai Guto’r Glyn oedd y gorau o’r holl feirdd am foli gwŷr, ac mae llawer heddiw yn cyfrif Tudur ei hun yn un o’r mwyaf oll o Feirdd yr Uchelwyr.

Yr eisteddfod yng Nghaerwys#

Yn 1523 cynhaliwyd eisteddfod fawr yng Nghaerwys yn sir y Fflint, i ddwyn trefn ar y beirdd a’u crefft ac i wahanu’r meistri hyfforddedig oddi wrth ddiddanwyr cyffredin. Roedd Tudur Aled yn un o’r ddau fardd a’i harweiniodd, ac yno fe’i gwnaed yn athro cadeiriog yn yr urdd farddol. Canodd Lewys Môn iddo ennill dwy gadair, a deellid hynny i olygu iddo gael ei wneud yn bencerdd cerdd dant yn ogystal â cherdd dafod.

Ei farw yng Nghaerfyrddin#

Bu farw Tudur yng Nghaerfyrddin tua 1525, efallai ar ymweliad â Syr Rhys ap Thomas yn ei lys yno. Ar ei wely angau gwisgodd abid Brawd Llwyd, yn ôl arfer y dydd, a’i gladdu ym mynwent y brodyr. Canodd naw o feirdd farwnadau iddo, yn eu plith Lewys Môn, Lewys Morgannwg, Lewys Daron a Siôn Ceri, ac erys ei waith yn ddrych i gyfnod o newid mawr ym mywyd Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr Calais (wedi’i gofnodi)

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Elis Gruffydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf