Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1834–1897

Caradog

Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1834–1897 (wedi’i gofnodi) Arweinydd y Côr Mawr Y Gymru Ddiwydiannol Cerddoriaeth
Caradog, a arweiniodd Undeb Corawl De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial
Caradog, a arweiniodd Undeb Corawl De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Caradog: enw barddol Griffith Rhys Jones, ar ôl Caradog a safodd yn erbyn Rhufain

Gof yng ngwaith haearn Aberdâr oedd Griffith Rhys Jones, a adwaenid gan Gymru gyfan fel Caradog, a ddaeth yn arweinydd corawl enwocaf ei ddydd. Yn 1872 ac eto yn 1873 arweiniodd y Côr Mawr, côr anferth o tua 460 o gantorion o gymoedd De Cymru, i’r wobr gyntaf yn y Palas Grisial yn Llundain, ac enillodd i’r Cymry enw fel cenedl o gantorion.

Ganed21 Rhagfyr 1834, y Rose and Crown, Trecynon, Aberdâr
CrefftGof yng ngwaith haearn Llwydcoed
CorauCôr Unedig Aberdâr (1858); y Côr Mawr (1872)
BuddugoliaethauY Palas Grisial, Llundain, 1872 a 1873
Bu farw4 Rhagfyr 1897, Pontypridd; claddwyd yn Aberdâr

Y gof a garai gerddoriaeth#

Ganed Griffith Rhys Jones ar 21 Rhagfyr 1834 yn y Rose and Crown yn Nhrecynon, ger Aberdâr, yn fab i John Jones, peiriannydd yng ngwaith haearn Llwydcoed. Fe’i prentisiwyd yn of a gweithiai yn efail y gwaith haearn. Addolai yn hen gapel Undodaidd yr Hen Dŷ Cwrdd yn Nhrecynon.

Llanwai cerddoriaeth ei fywyd o oed cynnar, a daeth yn feiolinydd medrus. Pan oedd yn bedair ar bymtheg aeth â chôr i eisteddfod yn Aberafan, lle’r oedd ‘Hallelujah to the Father’ gan Beethoven yn ddarn prawf. Enw’r côr buddugol oedd Côr Caradog, ac o’r dydd hwnnw adwaenid ef ei hun fel Caradog.

Gwobr ar ôl gwobr#

Yn 1858 daeth yn arweinydd Côr Unedig Aberdâr, a’r côr hwn a’i gwnaeth yn enwog, gan ennill y brif wobr mewn eisteddfodau flwyddyn ar ôl blwyddyn. Yn 1870 symudodd i Dreorci yn y Rhondda, lle ffurfiodd gôr meibion.

Y Côr Mawr#

Yn 1872 casglwyd côr i gystadlu yn y Palas Grisial yn Llundain, a dewiswyd Caradog i’w arwain. Roedd ynddo 456 o leisiau, dynion a merched y pyllau, y gweithfeydd haearn a’r capeli o lawer ardal yn Ne Cymru. Daethant i’w hadnabod yn annwyl fel y Côr Mawr.

Ar 10 Gorffennaf 1872 enillodd y Côr Mawr y gystadleuaeth yn y Palas Grisial, yn erbyn corau a oedd yn cynnwys côr o Lundain dan arweiniad Joseph Proudman. Canasant wedyn gerbron Tywysog a Thywysoges Cymru. Yn 1873 aethant yn ôl i’r Palas Grisial ac ennill y wobr gyntaf am yr ail dro.

Wedi’r dyddiau mawr#

Pan chwalwyd y Côr Mawr, ffurfiodd Caradog gôr newydd yn Nhreorci i ganu gweithiau’r meistri mawr. Yn ddiweddarach bu’n byw yn Llanybydder, yng Nghaerdydd ac ym Mhontypridd, lle bu farw ar 4 Rhagfyr 1897. Fe’i dygwyd adref i’w gladdu ym mynwent Aberdâr, ger Trecynon.

Y faton ar i fyny#

Wedi ei angladd casglodd pobl y cymoedd arian drwy danysgrifiad cyhoeddus er cof amdano. Yn 1920 dadorchuddiwyd cerflun ohono gan Syr William Goscombe John yn Sgwâr Fictoria, Aberdâr, lle saif hyd heddiw â’i faton wedi’i chodi.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf