Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1836–1895

Daniel Owen

Teiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1836–1895 (wedi’i gofnodi) Nofelydd mawr y Gymraeg Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
Daniel Owen
Daniel Owen · Llun: Wikimedia Commons · Snowded, CC0

Daniel Owen, teiliwr yr Wyddgrug, yw nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r nofelydd mawr cyntaf i ysgrifennu yn Gymraeg. Yn Rhys Lewis, Enoc Huws a Gwen Tomos daeth â chapeli, siopau a strydoedd tref Gymreig yn fyw gyda hiwmor a chyfoeth o fanylion gwir, a dechreuodd draddodiad y nofel Gymraeg sy’n rhedeg drwy Kate Roberts a T. Rowland Hughes hyd ein dyddiau ni.

Ganed20 Hydref 1836, 53 Maes-y-dref, yr Wyddgrug
CrefftTeiliwr
NofelauY Dreflan (1881), Rhys Lewis (1885), Enoc Huws (1891), Gwen Tomos (1894)
Ei gofioEi gerflun yn yr Wyddgrug; Gwobr Goffa Daniel Owen
Bu farw22 Hydref 1895, yr Wyddgrug

Plentyn yr Wyddgrug#

Ganed Daniel Owen ar 20 Hydref 1836 yn 53 Maes-y-dref, yr Wyddgrug, yr ieuengaf o chwech o blant. Roedd ei fam o deulu’r bardd Twm o’r Nant. Pan oedd yn dal yn faban collodd ei dad, y glöwr Robert Owen, a dau o’i frodyr eu bywydau pan foddwyd pwll yr Argoed, a gadawyd y teulu’n dlawd iawn.

Ychydig o addysg ffurfiol a gafodd, ond cydnabu bob amser ei ddyled i’r Ysgol Sul.

Siop y teiliwr, ‘math o goleg’#

Yn ddeuddeg oed, yn hytrach na mynd dan ddaear fel ei frodyr, fe’i prentisiwyd gyda’r teiliwr Angel Jones, blaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd. Arhosodd yn y siop am flynyddoedd lawer a’i galw’n ‘fath o goleg’. Wrth wnïo dadleuai’r dynion am wleidyddiaeth a chrefydd, a darllenent yn uchel o lyfrau Cymraeg a Saesneg, yn eu plith nofelau George Eliot a Walter Scott.

Ysgrifennai gerddi dan yr enw Glaslwyn, ac argraffwyd y gyntaf, Mynwent yr Wyddgrug, yn 1856, pan oedd yn ugain oed. Yn 1859 dechreuodd ei waith hir cyntaf ymddangos, Deng Noswaith yn y Black Lion, fersiwn Cymraeg bywiog o nofel ddirwestol Americanaidd.

Pregethwr a myfyriwr#

Dechreuodd bregethu yn 1864, ac yn 1865 aeth i goleg y Methodistiaid yn y Bala, lle darllenodd yn eang mewn llenyddiaeth Saesneg. Yn 1867 daeth adref i ofalu am ei fam a’i chwaer, a oedd yn wael, ac aeth yn ôl at ei grefft, gan agor busnes teiliwr ei hun yn ddiweddarach.

Gwneud nofelydd#

Pan gadwodd salwch ef o’r pulpud, anogodd ei gyfaill Roger Edwards ef i ysgrifennu. Ysgrifennodd frasluniau o gymeriadau Methodistaidd i’r Drysorfa, a gasglwyd fel Offrymau Neilltuaeth, ac yna, bennod wrth bennod, ei nofel gyntaf, Y Dreflan.

Yna daeth Rhys Lewis, a argraffwyd yn Y Drysorfa o 1882 hyd 1885, a’i dilyniant Enoc Huws a Gwen Tomos, stori cefn gwlad, yn y papur Lerpwl Y Cymro. Troswyd Rhys Lewis i’r Saesneg yn 1889 ac Enoc Huws yn 1894–96.

Y nofelydd Cymraeg mwyaf#

Cyn Daniel Owen nid ymddangosodd dim o bwys ym myd y nofel Gymraeg. Darluniodd fywyd Cymru o gwmpas y capel, gyda chomedi, ffraethineb miniog a threiddgarwch dwfn, a llanwodd ei dudalennau â sgwrs a dadl mor fywiog â siop y teiliwr. Cymharwyd ei waith â gwaith Dickens, ond mae’n tarddu o’i ddiwylliant Cymraeg ei hun.

Geilw’r Bywgraffiadur ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf o ran ansawdd ei waith. Ef yw’r nofelydd Cymraeg cynharaf a ddarllenir yn eang hyd heddiw.

Ei gofio yn yr Wyddgrug#

Bu farw Daniel Owen ar 22 Hydref 1895. Mae’r Wyddgrug yn ei anrhydeddu â cherflun, canolfan ddiwylliannol a gŵyl bob blwyddyn, ac er 1978 dyfarnodd yr Eisteddfod Genedlaethol Wobr Goffa Daniel Owen am y nofel newydd orau yn Gymraeg.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf