Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1883–1978

Syr Clough Williams-Ellis

Pensaer a dreuliodd hanner can mlynedd yn adeiladu pentref hudol Portmeirion ac a ymgyrchodd i warchod tirwedd Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1883–1978 (wedi’i gofnodi) Crëwr Portmeirion Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Syr Clough Williams-Ellis ar ei ben-blwydd yn naw deg, llun gan Geoff Charles
Syr Clough Williams-Ellis ar ei ben-blwydd yn naw deg, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Adeiladodd Syr Clough Williams-Ellis o Blas Brondanw Bortmeirion, y pentref Eidalaidd llawn lliw a ffantasi, i ddangos y gellid adeiladu ar le hardd heb ei ddifetha. Treuliodd ei oes hir yn ymladd dros gefn gwlad Cymru, helpodd sefydlu Ymgyrch Diogelu Cymru Wledig, a lluniodd ffin Parc Cenedlaethol Eryri.

Ganed28 Mai 1883, Gayton; magwyd yng Nglasfryn, ger Pwllheli
CartrefPlas Brondanw, Llanfrothen, o 1908
RhyfelY Gwarchodlu Cymreig; y Groes Filwrol
CampwaithPortmeirion, 1925–1975
AnrhydeddauC.B.E. 1958; urddwyd yn farchog 1972
Bu farw9 Ebrill 1978, yn 94 oed

Mab hen deulu Cymreig#

Ganed Bertram Clough Williams-Ellis ar 28 Mai 1883 yn Gayton yn swydd Northampton, ond Cymry oedd ei deulu a daethant adref i ogledd Cymru pan oedd yn bedair oed, a magwyd ef yng Nglasfryn ger Pwllheli. Honnai’r teulu eu bod yn disgyn o’r Brenin Owain Gwynedd. Roedd ei dad yn glerigwr ac yn ddringwr mynyddoedd nodedig, a’i fam yn ferch i’r perchennog chwareli llechi John Whitehead Greaves.

Aeth i Ysgol Oundle a Choleg y Drindod, Caergrawnt, ac yna treuliodd ychydig fisoedd yn Ysgol y Gymdeithas Bensaernïol yn Llundain, a ganfu drwy chwilio am ‘Architecture’ yn y llyfr ffôn. Cyn hir sefydlodd ei bractis ei hun.

Plas Brondanw#

Yn 1908 etifeddodd Blas Brondanw ger Llanfrothen ym Meirionnydd, cartref ei gyndadau. Treuliodd weddill ei oes yn ei adfer a’i harddu.

Y Gwarchodlu Cymreig#

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwasanaethodd yn nodedig yn y Gwarchodlu Cymreig a chyda’r Corfflu Tanciau, ac enillodd y Groes Filwrol.

Adeiladu i Gymru#

Daeth yn ffigwr mawr ym mhensaernïaeth Cymru yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Ailadeiladodd Neuadd Llangoed yn sir Frycheiniog, cynlluniodd Ysbyty Coffa Ffestiniog, y caffi ger Rhaeadr Conwy, yr hen orsaf ar gopa’r Wyddfa, Caffi Moranedd yng Nghricieth a’r Hen Swyddfa Bost yn Aberdaron. Adeiladodd i gleientiaid ar draws Prydain ac Iwerddon, ac unwaith yn Shanghai.

Portmeirion#

Yn 1925 cafodd y tir a ddaeth yn Bortmeirion, ac yno dechreuodd adeiladu. Cyflawnodd freuddwyd fawr: mynnai ddangos y gellid datblygu lle naturiol heb ddinistrio’i harddwch, a bod moesau da mewn pensaernïaeth yn dda i fusnes hefyd. Adeiladodd ef mewn dau gyfnod mawr, o 1926 hyd 1939 ac o 1954 hyd 1972.

I’r pentref casglodd ddarnau o adeiladau cain a ddymchwelwyd mewn mannau eraill, yn eu plith nenfwd plastr Neuadd Emral. Daeth y pensaer Americanaidd Frank Lloyd Wright i’w weld yn 1956, ar ei unig ymweliad â Chymru, ac yn ddiweddarach daeth yn lleoliad y gyfres deledu The Prisoner.

Gwarcheidwad cefn gwlad#

Yn 1928 ysgrifennodd England and the Octopus, cri yn erbyn difetha cefn gwlad. Roedd yn un o sylfaenwyr Cyngor Gwarchod Lloegr Wledig yn 1926 ac Ymgyrch Diogelu Cymru Wledig yn 1928.

Wedi 1945 roedd yn un o’r prif ffigyrau wrth sefydlu’r parciau cenedlaethol, a lluniodd ffin Parc Cenedlaethol Eryri, a gyflwynwyd i’r Brenin a’r Frenhines yn 1951. Ysgrifennodd a darlledodd yn helaeth ar bensaernïaeth a chefn gwlad.

Anrhydeddau#

Fe’i gwnaed yn C.B.E. yn 1958, ac yn 1972 fe’i hurddwyd yn farchog am ei wasanaeth i warchod yr amgylchedd ac i bensaernïaeth, y dyn hynaf erioed i’w urddo’n farchog ar y pryd.

Portmeirion yn sefyll yn ei le#

Yn 1977 ysgrifennodd fod Portmeirion wedi cymryd drosodd oddi wrtho i sefyll yn ei le. Bu farw ar 9 Ebrill 1978, yn 94 oed. Yn ddiweddarach aeth peth o’i lwch i fyny mewn tân gwyllt Nos Galan dros yr aber ym Mhortmeirion. Ei ŵyr yw’r nofelydd Cymraeg Robin Llywelyn.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf