Hanes Cymru

O tua 31,000 CC hyd heddiw

Y rhai a luniodd Gymru

537 o bobl o bob oes: brenhinoedd a thywysogion, beirdd, seintiau, gwyddonwyr, dyfeiswyr, fforwyr, cantorion, actorion, arwyr y campau a diwygwyr. Mae gan bob un ei dudalen ei hun a dolen y gallwch ei rhannu.

Llun: Neuadd y Ddinas, Caerdydd, gyda’i chromen a’i thŵr cloc, dros lawntiau Parc Cathays · Mario Sánchez Prada, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

★ Cymru oedd y cyntaf Yr hafalnod, π, y gell danwydd, y meicroffon, y locomotif stêm, archebu drwy’r post, newid pecynnau’r rhyngrwyd a’r olwyn sbâr.Cymru oedd y cyntaf

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

Pawb, o bob oes

c. 31,000 BC

Dynes Goch Pafiland

Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop · Dynes Goch Pafiland★ Y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop (archaeoleg)

Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Dynes Goch Pafiland
fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar · Caswallon fab Beli (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain · Lludd fab Beli (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth · Llefelys fab Beli (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll
Y Pedair Cainc

Rhiannon

Brenhines Dyfed, arglwyddes y march gwyn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.

Rhiannon
Y Pedair Cainc

Pryderi

Tywysog Dyfed, unig arwr y pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.

Pryderi
Y Pedair Cainc

Arawn

Brenin Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.

Arawn
Y Pedair Cainc

Teyrnon Twrf Liant

Arglwydd Gwent Is Coed, a gafodd Bryderi (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.

Teyrnon Twrf Liant
Y Pedair Cainc

Cigfa

Gwraig Pryderi (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.

Cigfa
Y Pedair Cainc

Branwen ferch Llŷr

Brenhines Iwerddon, un o Dair Prif Riain Prydain (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Chwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.

Branwen ferch Llŷr
Y Pedair Cainc

Manawydan fab Llŷr

Y tywysog amyneddgar, arwr y Drydedd Gainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.

Manawydan fab Llŷr
Y Pedair Cainc

Matholwch

Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.

Matholwch
Y Pedair Cainc

Efnysien

Hanner brawd Branwen, a dorrodd y pair (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Hanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.

Efnysien
Y Pedair Cainc

Math fab Mathonwy

Arglwydd Gwynedd, meistr yr hud (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.

Math fab Mathonwy
Y Pedair Cainc

Gwydion fab Dôn

Swynwr a chyfarwydd gorau’r byd (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.

Gwydion fab Dôn
Y Pedair Cainc

Gilfaethwy fab Dôn

Brawd Gwydion (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.

Gilfaethwy fab Dôn
Y Pedair Cainc

Goewin ferch Pebin

Brenhines Gwynedd, gwraig Math (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Morwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.

Goewin ferch Pebin
Y Pedair Cainc

Arianrhod ferch Dôn

Arglwyddes Caer Arianrhod, mam Lleu (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.

Arianrhod ferch Dôn
Y Pedair Cainc

Dylan Eil Ton

Mab y Don (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arianrhod, a aeth am y môr cyn gynted ag y’i ganed a nofio fel pysgodyn. Ni thorrodd ton dano erioed, a galarodd y môr amdano.

Dylan Eil Ton
Y Pedair Cainc

Lleu Llaw Gyffes

Arglwydd Gwynedd, Lleu â’r llaw gyffes (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.

Lleu Llaw Gyffes
Y Pedair Cainc

Blodeuwedd

Y ferch a wnaed o flodau (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Fe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.

Blodeuwedd
Y Pedair Cainc

Gronw Pebr

Arglwydd Penllyn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.

Gronw Pebr
Y Pedair Cainc

Llwyd fab Cil Coed

Dewin y Drydedd Gainc · Llwyd fab Cil Coed (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Y dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.

Llwyd fab Cil Coed
d. c. AD 40

Cynfelyn

Brenin y Brythoniaid · Cynfelyn (wedi’i gofnodi)

Y brenin mwyaf grymus ym Mhrydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a alwyd yn Frenin y Brythoniaid gan awdur Rhufeinig. Ef oedd tad Caradog, ac mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Cynfelyn.

Cynfelyn
fl. 1st century

Bendigeidfran

Brenin Ynys y Cedyrn · Bendigeidfran (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350; Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

Cawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.

Bendigeidfran
fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain · Caradog (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain · Buddug (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid · Lleurwg (Lles ap Coel) (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion · Iŵl ac Aaron★ Y merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron
d. 388

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain · Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Macsen Wledig
y 4edd ganrif

Cynan Meiriadog

Sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiad Cymru a Llydaw (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.

Cynan Meiriadog
c. 354–c. 418

Pelagius

Yr awdur Brythonig cyntaf★ Y llyfrau cynharaf sydd wedi goroesi gan awdur o Brydain (wedi’i gofnodi)

Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.

Pelagius
fl. c. 400

Coel Hen

Cyndad yr Hen Ogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.

Coel Hen
fl. late 4th century

Elen Luyddog

Ymerodres ac adeiladydd ffyrdd · Elen Luyddog (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Ymerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.

Elen Luyddog
fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon · Santes Dwynwen (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon · Padrig Sant (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant
fl. 5th century

Emrys Wledig

Brenin y Brythoniaid, ewythr Arthur yn y Brut (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Historia Brittonum, 829)

Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.

Emrys Wledig
fl. c. 500

Gwynllyw

Brenin Gwynllŵg a sant (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120)

Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.

Gwynllyw
fl. c. 500

Santes Gwladys

Merch Brychan, mam Cadog · Santes Gwladys (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120)

Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.

Santes Gwladys
fl. c. 500

Sant Tathan

Athro Caer-went · Sant Tathan (cronicl cynnar:Buchedd Tathan, y 12fed ganrif)

Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.

Sant Tathan
fl. c. 500

Sant Briog

O Geredigion i Sant-Brieg · Sant Briog (cronicl cynnar:Buchedd Brioc, yr 11eg ganrif)

Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru fe’i cofir yn Llandyfriog ger Teifi.

Sant Briog
fl. c. 500

Sant Gwenole

Sylfaenydd Landevenneg, mab i Frython · Sant Gwenole (cronicl cynnar:Wrdisten, Buchedd Gwenole, tua 880)

Ganwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.

Sant Gwenole
fl. c. 516

Sant Cadfan

Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli · Sant Cadfan (cronicl cynnar)

Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.

Sant Cadfan
fl. late 5th century

Caw o Brydyn

Arglwydd Prydyn, tad saint (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd o’r Gogledd, tad Gildas a theulu o saint. Mae’r Trioedd yn cyfrif ei linach yn un o Dair Gwelygordd Saint Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae’n marchogaeth gydag Arthur.

Caw o Brydyn
c. 485–c. 565

Sant Samson

Sefydlydd Dol yn Llydaw · Sant Samson (wedi’i gofnodi)

Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.

Sant Samson
fl. c. 530

Sant Carannog

Y sant y rhoddodd Arthur dir iddo · Sant Carannog (cronicl cynnar:Buchedd Carannog, y 12fed ganrif)

Tywysog o Geredigion a ddaeth yn feudwy yn Llangrannog. Yn ei Fuchedd, dofodd sarff fawr i Arthur ar lan Môr Hafren, a rhoddodd Arthur dir iddo’n dâl.

Sant Carannog
fl. c. 530

Sant Pol

O Lanilltud i Kastell-Paol · Sant Pol (cronicl cynnar:Wrmonoc, Buchedd Pol Aurelian, 884)

Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, ac roedd yn ddisgybl i Illtud gyda Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.

Sant Pol
c. 497–c. 580

Cadog

Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.

Cadog
c. 500–c. 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid★ Yr hanes cyntaf o Brydain gan Frython (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas
fl. c. 540

Sant Brynach

Sant Nanhyfer · Sant Brynach (cronicl cynnar:Buchedd Brynach, y 12fed ganrif)

Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.

Sant Brynach
d. c. 547

Maelgwn Gwynedd

Draig yr ynys (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.

Maelgwn Gwynedd
d. c. 550

Dyfrig Sant

Yr esgob a goronodd Arthur · Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.

Dyfrig Sant
fl. c. 550

Rhun ap Maelgwn

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i’r Gogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn. Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd sut yr arweiniodd Rhun Hir wŷr Gwynedd yr holl ffordd i afon Gwerydd, ac ennill anrhydedd parhaol i wŷr Arfon.

Rhun ap Maelgwn
fl. c. 550

Sant Dogfael

Sant Llandudoch · Sant Dogfael (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.

Sant Dogfael
fl. c. 550

Sant Gofan

Meudwy’r clogwyni · Sant Gofan (cronicl cynnar)

Meudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.

Sant Gofan
fl. c. 550

Sant Cennydd

Sant Gŵyr · Sant Cennydd (cronicl cynnar:Buchedd Cennydd, y 14eg ganrif)

Sant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.

Sant Cennydd
fl. c. 550

Sant Elli

Disgybl Cadog, sant Llanelli · Sant Elli (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Disgybl i Gadog Sant yn Llancarfan, a’i dilynodd yn abad. Enwyd tref Llanelli ar ei ôl.

Sant Elli
fl. c. 550

Sant Tysul

Sant Llandysul · Sant Tysul (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sant o linach frenhinol Cunedda a chefnder i Ddewi Sant. Mae tref farchnad Llandysul ar Deifi yn dwyn ei enw.

Sant Tysul
fl. c. 550

Sant Seiriol

Sant Penmon, Seiriol Wyn · Sant Seiriol (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, a chell ar Ynys Seiriol. Cyfarfyddai ef a’i gyfaill Cybi bob wythnos yng nghanol Môn, ac felly y daethant yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn.

Sant Seiriol
fl. c. 550

Sant Eilian

Sant Llaneilian · Sant Eilian (cronicl cynnar)

Sant Llaneilian ar arfordir gogleddol Ynys Môn. Medd y traddodiad i’r Brenin Cadwallon Lawhir roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei garw dof redeg o’i gwmpas mewn diwrnod.

Sant Eilian
fl. c. 550

Sant Tudno

Sant y Gogarth · Sant Tudno (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.

Sant Tudno
fl. c. 550

Sant Tudwal

O ynysoedd Llŷn i Landreger · Sant Tudwal (cronicl cynnar)

Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dal i ddwyn ei enw, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw.

Sant Tudwal
fl. c. 550

Sant Malo

O Went i Sant-Maloù · Sant Malo (cronicl cynnar:Bili, Buchedd Malo, y 9fed ganrif)

Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

Sant Malo
fl. c. 550

Sant Pedrog

Tywysog o Gymro a sant Cernyw · Sant Pedrog (cronicl cynnar:Buchedd Pedrog, y 12fed ganrif)

Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon a gwneud Cernyw’n gartref iddo. Ef biau Padstow a Bodmin, ac mae’n un o nawddsaint Cernyw. Yng Nghymru fe’i cofir yn Llanbedrog.

Sant Pedrog
fl. early 6th century

Illtud

Athro’r seintiau (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.

Illtud
fl. early 6th century

Cadwallon Lawhir

Brenin Gwynedd, tad Maelgwn (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Gwynedd, ŵyr Cunedda a thad Maelgwn Gwynedd. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel y brenin a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig allan o Ynys Môn.

Cadwallon Lawhir
fl. early 6th century

Pabo Post Prydain

Brenin yn y Gogledd, ‘Post Prydain’ (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin yn yr Hen Ogledd a elwid yn Bost Prydain, a ddiweddodd ei ddyddiau ym Môn. Ei eglwys yw Llanbabo, lle saif ei ddelw garreg, â choron am ei ben a theyrnwialen yn ei law, o hyd.

Pabo Post Prydain
fl. early 6th century

Dyfnwal Hen

Cyndad brenhinoedd y Clud (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin ar Frythoniaid y Clud, ac yn hen ach Gwŷr y Gogledd cyndad Rhydderch Hael, Mordaf Hael ac Elffin fab Gwyddno.

Dyfnwal Hen
d. 573

Gwenddolau ap Ceidio

Brenin yn yr Hen Ogledd, arglwydd Myrddin (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.

Gwenddolau ap Ceidio
d. c. 584

Deiniol Sant

Sefydlydd Bangor · Deiniol Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.

Deiniol Sant
d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru · Dewi Sant (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant
fl. 6th century

Santes Non

Mam Dewi Sant · Santes Non (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.

Santes Non
fl. 6th century

Teilo Sant

Sefydlydd Llandeilo · Teilo Sant★ Y rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi, yn llyfr efengylau ei eglwys (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Teilo Sant
fl. 6th century

Padarn Sant

Sefydlydd Llanbadarn Fawr · Padarn Sant (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

Padarn Sant
fl. 6th century

Cybi Sant

Sefydlydd Caergybi · Cybi Sant (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)

Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.

Cybi Sant
fl. 6th century

Geraint fab Erbin

Brenin Dyfnaint, arwr Geraint ac Enid (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Brenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.

Geraint fab Erbin
fl. 6th century

Brochwel Ysgithrog

Brenin Powys (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.

Brochwel Ysgithrog
fl. mid 6th century

Gwrthefyr

Brenin Dyfed, ‘yr Amddiffynnwr’ (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Brenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.

Gwrthefyr
fl. mid 6th century

Clydno Eidyn

Brenin Eidyn yn yr Hen Ogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Brythoniaid Eidyn, gwlad Caeredin, un o Wŷr y Gogledd. Marchogodd ei fab Cynon i Gatraeth, ac mae ei gebystr yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

Clydno Eidyn
fl. 6th century

Gwyddno Garanhir

Brenin Cantre’r Gwaelod (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Brenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.

Gwyddno Garanhir
fl. 6th century

Elffin ap Gwyddno

Y tywysog a gafodd Daliesin (cronicl cynnar:Elis Gruffydd, Hanes Taliesin, yr 16eg ganrif)

Mab Gwyddno Garanhir, a gafodd y baban Taliesin yng nghored ei dad a’i fagu. Pan ddaliwyd Elffin yn llys Maelgwn Gwynedd, rhyddhaodd Taliesin ef drwy rym ei farddoniaeth.

Elffin ap Gwyddno
fl. 6th century

Cynon fab Clydno

Rhyfelwr y Gododdin ac adroddwr chwedl y ffynnon · Cynon fab Clydno (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Rhyfelwr o’r Hen Ogledd a glodforir yn Y Gododdin, ac yn rhamant Owain y marchog o lys Arthur a anfonodd ei chwedl am y ffynnon Owain ar ei antur.

Cynon fab Clydno
fl. mid 6th century

Cynfarch Oer

Brenin yn y Gogledd, tad Urien (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.

Cynfarch Oer
fl. 6th century

Nudd Hael

Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Brenin o Wŷr y Gogledd, un o Dri Hael Ynys Prydain. Am fil o flynyddoedd canmolai beirdd Cymru eu noddwyr fel rhai ‘mor hael â Nudd’.

Nudd Hael
fl. 6th century

Mordaf Hael

Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Brenin o’r Gogledd o linach Dyfnwal Hen, o’r un gwaed â Rhydderch o Ystrad Clud. Mae’r Trioedd yn ei enwi, gyda Nudd a Rhydderch, ymhlith tri brenin mwyaf hael Prydain.

Mordaf Hael
fl. mid 6th century

Elidir Mwynfawr

Tywysog o’r Gogledd a ddaeth i Arfon (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Tywysog o’r Gogledd, o linach Coel, a laddwyd yn Aber Mewydus yn Arfon. Marchogodd Clydno Eidyn, Nudd, Mordaf a Rhydderch i’r de i losgi Arfon i ddial amdano, ac atebodd Gwynedd drwy orymdeithio i Werydd.

Elidir Mwynfawr
fl. mid 6th century

Eliffer Gosgorddfawr

Brenin yn y Gogledd, tad Gwrgi a Pheredur (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Eliffer Gosgorddfawr, brenin o Wŷr y Gogledd a thad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd Efrog, y mae’r Annales Cambriae yn cofnodi eu marw yn 580.

Eliffer Gosgorddfawr
fl. 6th century

Talhaearn Tad Awen

Tad yr Awen (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.

Talhaearn Tad Awen
d. 595

Dunod Fawr

Brenin yn y Gogledd, un o Dri Phost Cad (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin Brythoniaid y Pennines, mab Pabo Post Prydain a thad Sant Deiniol o Fangor. Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Phost Cad Ynys Prydain.

Dunod Fawr
fl. c. 600

Aneirin

Bardd Y Gododdin★ Y Gododdin: barddoniaeth hynaf Prydain mewn iaith a siaredir o hyd, tua 600 (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.

Aneirin
fl. c. 600

Tewdrig ap Llywarch

Brenin, sant a merthyr, taid Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.

Tewdrig ap Llywarch
fl. c. 600

Mynyddog Mwynfawr

Arglwydd Din Eidyn, a wleddodd y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Arglwydd Din Eidyn a gasglodd osgordd Y Gododdin a’u gwledda ar fedd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth.

Mynyddog Mwynfawr
fl. c. 600

Sant Asa

Abad ac esgob Llanelwy · Sant Asa (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i dilynodd yn abad ac esgob Llanelwy. Mae’r ddinas gadeiriol yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.

Sant Asa
fl. c. 600

Sant Euddogwy

Trydydd sylfaenydd Llandaf · Sant Euddogwy (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.

Sant Euddogwy
d. c. 612

Cyndeyrn Sant

Sylfaenydd Llanelwy a Glasgow · Cyndeyrn Sant (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

Brython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.

Cyndeyrn Sant
d. c. 614

Rhydderch Hael

Brenin Ystrad Clud (cronicl cynnar:Adomnán, Buchedd Colum Cille, tua 700)

Brenin Ystrad Clud o Graig Alclud, mor enwog am ei roddion nes ei alw’n Rhydderch Hael. Cyfaill i Golwmba Sant a noddwr Cyndeyrn Sant.

Rhydderch Hael
d. 616

Ceredig ap Gwallog

Brenin olaf Elfed (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin olaf Elfed, y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd ei ddydd ef.

Ceredig ap Gwallog
fl. late 6th century

Taliesin

Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

Taliesin
fl. late 6th century

Urien Rheged

Brenin Rheged (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, a folwyd gan Daliesin fel y mwyaf o frenhinoedd y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl.

Urien Rheged
fl. late 6th century

Owain ab Urien

Brenin Rheged, marchog y ffynnon (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Brenin Rheged ar ôl ei dad Urien, a alarwyd gan Daliesin. Yn chwedlau Cymru daeth yn un o farchogion mwyaf Arthur: arwr rhamant Owain ac arglwydd y brain yn Breuddwyd Rhonabwy.

Owain ab Urien
fl. late 6th century

Myrddin

Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Myrddin
fl. late 6th century

Cynan Garwyn

Brenin Powys, a folwyd gan Daliesin (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Brenin Powys, mab Brochwel Ysgithrog. Mae cerdd Taliesin i’w glodfori, Trawsganu Cynan Garwyn, yn un o’r cerddi hynaf yn y Gymraeg.

Cynan Garwyn
fl. late 6th century

Gwallog ap Lleënog

Brenin Elfed (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Brenin Elfed, y deyrnas Gymreig o gwmpas Leeds, a folwyd gan Daliesin ac a enwir gydag Urien a Rhydderch ymhlith y brenhinoedd a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yn Lindisfarne. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Phost Cad.

Gwallog ap Lleënog
fl. late 6th century

Llywarch Hen

Brenin yn y Gogledd, hen ŵr y cerddi (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

Brenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.

Llywarch Hen
d. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan
d. c. 640

Beuno Sant

Sefydlydd Clynnog Fawr · Beuno Sant (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.

Beuno Sant
fl. c. 640

Rhiainfellt

Tywysoges Rheged, brenhines Northumbria (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Gor-wyres Urien Rheged a gwraig Oswiu, brenin Northumbria. Drwyddi hi aeth llinach frenhinol Rheged i mewn i dŷ brenhinol yr Eingl.

Rhiainfellt
fl. 642

Owain ap Beli

Brenin Ystrad Clud, buddugwr Srath Caruin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Brenin Brythoniaid y Clud, a enillodd frwydr Srath Caruin yn 642. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu yn ei fuddugoliaeth.

Owain ap Beli
c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur
fl. early 7th century

Meurig ap Tewdrig

Brenin Gwent a Glywysing, tad Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Gwent a Glywysing, mab Tewdrig y merthyr. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fab Athrwys oedd Arthur, ac mae rhai’n darllen Uthr Bendragon, enw tad Arthur yn y chwedlau, fel teitl Meurig.

Meurig ap Tewdrig
fl. early 7th century

Onbrawst

Brenhines Gwent a Glywysing, mam Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, a gwraig y Brenin Meurig ap Tewdrig, a’r fam y mae traddodiad Cymru’n ei rhoi i Arthur.

Onbrawst
fl. early 7th century

Rhun ab Urien

Mab Urien, a fedyddiodd y Brenin Edwin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Mab Urien Rheged. Mae Hanes y Brythoniaid yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd Edwin, brenin Northumbria, a’i bobl, a daeth ei or-wyres Rhiainfellt yn frenhines Northumbria.

Rhun ab Urien
Oes Arthur

Uthr Bendragon

Tad Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Tad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.

Uthr Bendragon
Oes Arthur

Eigr

Mam Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:Sieffre o Fynwy, tua 1136)

Mam Arthur ym Mrut Cymraeg, merch Amlawdd Wledig yn yr achau Cymreig. Drwyddi hi roedd Arthur yn gefnder i Gulhwch ac i Illtud Sant.

Eigr
Oes Arthur

Madog ab Uthr

Brawd Arthur · Madog ab Uthr (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Mab Uthr Bendragon a brawd Arthur, a alarwyd mewn marwnad yn Llyfr Taliesin. Mae ei fab Eliwlod yn ymddiddan ag Arthur yn yr hen gerdd am Arthur a’r Eryr.

Madog ab Uthr
Oes Arthur

Eliwlod ap Madog

Nai Arthur, eryr y gerdd (cronicl cynnar)

Mab Madog ab Uthr a nai Arthur. Yn y gerdd Gymraeg ganoloesol Ymddiddan Arthur a’r Eryr mae’n siarad ag Arthur ar ffurf eryr.

Eliwlod ap Madog
Oes Arthur

Gwenhwyfar

Brenhines Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.

Gwenhwyfar
Oes Arthur

Llacheu fab Arthur

Mab Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Mab Arthur, rhyfelwr wrth ochr Cai yn y gerdd Pa Gŵr, ac un o Dri Deifniog Ynys Prydain yn y Trioedd.

Llacheu fab Arthur
Oes Arthur

Amr fab Arthur

Mab Arthur, a gladdwyd yn Llygad Amr (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Mab Arthur, y mae ei fedd wrth ffynnon Llygad Amr yn Ergyng yn un o Ryfeddodau Prydain yn Hanes y Brythoniaid. Yn chwedl Geraint mae’n gwasanaethu yn llys Arthur.

Amr fab Arthur
Oes Arthur

Gwydre fab Arthur

Mab Arthur, a syrthiodd yn yr helfa fawr (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arthur, a syrthiodd yng Nghwm Cerwyn ym Mynydd Preseli yn helfa’r Twrch Trwyth, yr helfa fwyaf yn Culhwch ac Olwen.

Gwydre fab Arthur
Oes Arthur

Medrawd

A syrthiodd gydag Arthur yng Nghamlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Fe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.

Medrawd
Oes Arthur

Gwalchmai fab Gwyar

Nai Arthur, hebog Mai (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Nai Arthur, y gorau ar droed ac ar farch yn Culhwch ac Olwen, na ddaeth adref erioed heb yr hyn yr aeth i’w geisio. Gawain oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Gwalchmai fab Gwyar
Oes Arthur

Culhwch

Cefnder Arthur, a enillodd Olwen (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.

Culhwch
Oes Arthur

Olwen

Merch Ysbaddaden, yr ôl gwyn (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arwres Culhwch ac Olwen. Tyfai pedair meillionen wen y tu ôl iddi lle bynnag y cerddai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.

Olwen
Oes Arthur

Cai fab Cynyr

Prif ryfelwr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Y cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.

Cai fab Cynyr
Oes Arthur

Bedwyr fab Pedrog

Cydymaith ffyddlon Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cydymaith Arthur o’r hen gerddi ymlaen, y gŵr harddaf yn yr ynys ar ôl Arthur yn Culhwch ac Olwen. Mae Englynion y Beddau’n gosod ei fedd ar lethr Tryfan.

Bedwyr fab Pedrog
Oes Arthur

Glewlwyd Gafaelfawr

Porthor Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Porthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.

Glewlwyd Gafaelfawr
Oes Arthur

Mabon fab Modron

Y carcharor a ryddhawyd gan wŷr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Yr heliwr a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dair nos oed ac a ryddhawyd o’i garchar yng Nghaerloyw gan wŷr Arthur, wedi chwilio a aeth o greaduriaid hynaf y byd hyd eog Llyn Llyw.

Mabon fab Modron
Oes Arthur

Caradog Freichfras

Brenin Gwent, pen henuriad Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Caradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.

Caradog Freichfras
Oes Arthur

Tegau Eurfron

Rhiain ffyddlon llys Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Gwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.

Tegau Eurfron
Oes Arthur

Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd

Cyfieithydd ieithoedd Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cyfieithydd Arthur, a wyddai bob iaith, iaith dynion ac iaith adar ac anifeiliaid. Yn Culhwch ac Olwen mae’n siarad â’r Anifeiliaid Hynaf i ddod o hyd i Fabon, ac â moch ifanc y Twrch Trwyth.

Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Oes Arthur

Menw fab Teirgwaedd

Swynwr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Swynwr llys Arthur, a ddysgodd ei gelfyddyd gan Uthr Bendragon. Ar yr helfa am Olwen gallai fwrw hud fel na welai neb wŷr Arthur tra gwelent hwy bawb.

Menw fab Teirgwaedd
Oes Arthur

Peredur fab Efrog

Arwr rhamant Peredur (cronicl cynnar:Peredur, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Seithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Peredur fab Efrog
Oes Arthur

Enid ferch Ynywl

Arwres ffyddlon Geraint ac Enid (cronicl cynnar:Geraint fab Erbin, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.

Enid ferch Ynywl
Oes Arthur

Gwyn ap Nudd

Brenin Annwfn (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.

Gwyn ap Nudd
Oes Arthur

Ysbaddaden Bencawr

Pencawr, tad Olwen (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Pencawr y cewri yn Culhwch ac Olwen, tad Olwen, a osododd bron i ddeugain o anoethau i Gulhwch cyn y rhoddai ei ferch.

Ysbaddaden Bencawr
Oes Arthur

Luned

Morwyn glyfar Iarlles y Ffynnon (cronicl cynnar:Owain, neu Iarlles y Ffynnon, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Morwyn Iarlles y Ffynnon yn rhamant Owain, a achubodd Owain â modrwy anweledig, ennill llaw ei meistres iddo, ac a achubwyd ganddo yntau yn ei thro.

Luned
Oes Arthur

Ceridwen

Ceidwad pair yr awen (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Gwraig Tegid Foel o Benllyn, a ferwodd bair yr awen i’w mab am flwyddyn a diwrnod, ymlid Gwion Bach drwy lawer ffurf, a’i eni eto’n Daliesin.

Ceridwen
d. 682

Cadwaladr Fendigaid

Cadwaladr Fendigaid (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin Gwynedd a gofir fel goruchaf frenin olaf y Brythoniaid. Chwifiodd Harri Tudur ddraig goch Cadwaladr ym Mosworth.

Cadwaladr Fendigaid
fl. 7th century

Santes Melangell

Nawddsantes yr ysgyfarnogod · Santes Melangell (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

Y santes a gysgododd ysgyfarnog dan ei mantell. Rhoddodd brenin Powys gwm Pennant Melangell iddi, lle saif ei chysegrfa o’r ddeuddegfed ganrif o hyd.

Santes Melangell
fl. 7th century

Santes Gwenfrewi

Santes Treffynnon · Santes Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

Santes Treffynnon, y mae ei ffynnon wedi denu pererinion ers tua thair canrif ar ddeg. Mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Santes Gwenfrewi
fl. late 7th century

Morgan Mwynfawr

Brenin Glywysing a Gwent, mab Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Glywysing a Gwent ar ôl ei dad Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae hen draddodiad yn rhoi ei enw i Forgannwg.

Morgan Mwynfawr
fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych
d. 855

Cyngen ap Cadell

Y brenin a gododd Biler Eliseg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Cyngen ap Cadell
d. 872

Arthgal ap Dyfnwal

Brenin Ystrad Clud a ddaliodd y Graig (wedi’i gofnodi)

Brenin Brythoniaid y Clud, a ddaliodd Alclud, Craig Dumbarton, am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.

Arthgal ap Dyfnwal
d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Rhodri Mawr
d. c. 909

Asser

Ysgolhaig Cymreig Alffred (wedi’i gofnodi)

Mynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.

Asser
d. 909

Cadell ap Rhodri

Brenin Seisyllwg, tad Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

Mab Rhodri Mawr ac Angharad, a reolodd Seisyllwg, tir Ceredigion ac Ystrad Tywi. Ohono ef y daeth Hywel Dda, tŷ Dinefwr a’r Arglwydd Rhys.

Cadell ap Rhodri
d. 916

Anarawd ap Rhodri

Dialydd Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

Mab Rhodri Mawr a drechodd y Mersiaid ym mrwydr Conwy yn 881, buddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri.

Anarawd ap Rhodri
d. 942

Idwal Foel

Brenin Gwynedd a syrthiodd yn ymladd y Saeson (wedi’i gofnodi)

Mab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr, brenin Gwynedd o 916. Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942, ac ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.

Idwal Foel
d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda
d. 974

Morgan Hen

Brenin Glywysing a Gwent (wedi’i gofnodi)

Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.

Morgan Hen
d. 988

Owain ap Hywel Dda

Brenin Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Mab Hywel Dda, a reolodd Ddeheubarth am dros ddeng mlynedd ar hugain. Credir mai yn ei lys ef yr ysgrifennwyd y cronicl a’r achau brenhinol Cymraeg hynaf.

Owain ap Hywel Dda
d. 999

Maredudd ab Owain

Brenin y rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.

Maredudd ab Owain
fl. 1018

Owain Foel

Brenin olaf Ystrad Clud (wedi’i gofnodi)

Owain Foel, brenin olaf hysbys Brythoniaid Ystrad Clud, a ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed yn 1018.

Owain Foel
d. 1023

Llywelyn ap Seisyll

Brenin oes aur (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a Deheubarth, a thad Gruffudd ap Llywelyn. Dywed cronicl Cymru fod y wlad yn gyfoethog o fôr i fôr yn ei ddyddiau ef.

Llywelyn ap Seisyll
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien
d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Brenin Cymru gyfan★ Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 (wedi’i gofnodi)

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Gruffudd ap Llywelyn
d. 1075

Bleddyn ap Cynfyn

Y mwynaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.

Bleddyn ap Cynfyn
d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr
d. c. 1093

Iestyn ap Gwrgant

Brenin olaf Morgannwg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf Morgannwg, a ddymchwelwyd pan ddaeth Robert Fitzhamon a’r Normaniaid yn y 1090au. Daliodd ei feibion a’i wyrion fryniau Morgannwg am ddau gan mlynedd arall.

Iestyn ap Gwrgant
c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan
1057–1099

Rhygyfarch

Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Rhygyfarch
fl. c. 1100

Lifris o Lancarfan

Cofiannydd Sant Cadog · Lifris o Lancarfan (wedi’i gofnodi)

Archddiacon Morgannwg ac athro ysgol Llancarfan, a ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog tua 1100, un o’r llyfrau cynharaf i sôn am y Brenin Arthur.

Lifris o Lancarfan
c. 1072–1137

Ieuan ap Sulien

Bardd ac arlunydd Llanbadarn (wedi’i gofnodi)

Mab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.

Ieuan ap Sulien
fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain · Sieffre o Fynwy (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy
fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Awdur bucheddau’r saint · Caradog o Lancarfan (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Caradog o Lancarfan
c. 1100–1136

Gwenllian ferch Gruffydd

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.

Gwenllian ferch Gruffydd
c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
fl. 1155–1195

Cynddelw Brydydd Mawr

Y prydydd mawr (wedi’i gofnodi)

Y mwyaf o Feirdd y Tywysogion, a ganodd i reolwyr Powys, Gwynedd a Deheubarth. Mae mwy o’i farddoniaeth ef wedi goroesi nag o waith unrhyw fardd arall yr oes.

Cynddelw Brydydd Mawr
d. 1160

Madog ap Maredudd

Brenin olaf Powys gyfan (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys o 1132 hyd 1160, a gadwodd ei deyrnas yn gryf rhwng Gwynedd a Lloegr a chasglu’r beirdd mawr i’w lys. Ef oedd yr olaf i reoli Powys gyfan.

Madog ap Maredudd
c. 1130–1197

Owain Cyfeiliog

Tywysog a bardd Powys (wedi’i gofnodi)

Tywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.

Owain Cyfeiliog
d. 1170

Hywel ab Owain Gwynedd

Y tywysog-fardd (wedi’i gofnodi)

Mab Owain Gwynedd, milwr a bardd, y mae ei gerddi serch a’i gerddi i dir Gwynedd ymhlith y mwyaf annwyl yn y Gymraeg.

Hywel ab Owain Gwynedd
fl. 1170

Madog ab Owain Gwynedd

Y tywysog a hwyliodd tua’r gorllewin★ Yn ôl traddodiad Cymru cyrhaeddodd America yn 1170, dros 300 mlynedd cyn Columbus (cronicl cynnar:Maredudd ap Rhys, cerdd, y 15fed ganrif; David Powel, Historie of Cambria, 1584)

Mab Owain Gwynedd a hwyliodd, yn ôl traddodiad Cymru, tua’r gorllewin o Landrillo yn 1170 a chyrraedd America dair canrif cyn Columbus.

Madog ab Owain Gwynedd
c. 1130–c. 1209

Gwallter Map

Storïwr y Gororau · Gwallter Map (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr o’r Gororau a alwai ei hun yn ŵr o Fers Cymru ac a lanwodd ei lyfr Mân Chwedlau’r Llys â straeon y Cymry.

Gwallter Map
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth · Yr Arglwydd Rhys★ Cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, Aberteifi 1176 (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys
fl. 1173–1220

Prydydd y Moch

Pencerdd Llywelyn Fawr (wedi’i gofnodi)

Llywarch ap Llywelyn, a elwid Prydydd y Moch, bardd mwyaf Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, a ganodd fwy o gerddi i’r tywysog nag unrhyw un arall.

Prydydd y Moch
c. 1146–c. 1223

Gerallt Gymro

Clerigwr ac awdur · Gerallt Gymro (wedi’i gofnodi)

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Gerallt Gymro
y 12fed ganrif

Rhonabwy

Breuddwydiwr Powys (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Bowys yn amser Madog ap Maredudd a gysgodd, ym Mreuddwyd Rhonabwy, dair noson ar groen dyniawed melyn a gweld llys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon.

Rhonabwy
c. 1170–1230

Maelgwn ap Rhys

Tywysog Ceredigion, mab yr Arglwydd Rhys (wedi’i gofnodi)

Mab yr Arglwydd Rhys, a gymerodd y groes gyda Gerallt Gymro yn 1188 ac a reolodd Geredigion am ddeng mlynedd ar hugain. Marchogodd gyda Llywelyn Fawr yn ymgyrch fawr 1215 ac mae’n gorwedd yn Ystrad Fflur.

Maelgwn ap Rhys
c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr
d. 1216

Gwenwynwyn ab Owain

Tywysog Powys a obeithiai arwain Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Mab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.

Gwenwynwyn ab Owain
c. 1191–1237

Siwan

Tywysoges a heddychwraig · Siwan (wedi’i gofnodi)

Merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.

Siwan
d. 1234

Rhys Gryg

Tywysog Ystrad Tywi, arglwydd Dinefwr (wedi’i gofnodi)

Mab yr Arglwydd Rhys, arglwydd Dinefwr ac Ystrad Tywi, a ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr o 1215. Fe’i clwyfwyd yng Nghaerfyrddin yn 1234 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Rhys Gryg
d. 1236

Madog ap Gruffudd Maelor

Tywysog gogledd Powys, sylfaenydd Glyn y Groes (wedi’i gofnodi)

Tywysog gogledd Powys, Powys Fadog, o 1191 hyd 1236, ŵyr i Owain Gwynedd a chefnder i Lywelyn Fawr. Yn 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, lle mae wedi’i gladdu.

Madog ap Gruffudd Maelor
c. 1200–1244

Gruffudd ap Llywelyn Fawr

Mab Llywelyn Fawr, tad y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)

Mab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Bu farw yn 1244 wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.

Gruffudd ap Llywelyn Fawr
d. 1246

Ednyfed Fychan

Distain Llywelyn Fawr (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.

Ednyfed Fychan
c. 1212–1246

Dafydd ap Llywelyn

Tywysog Cymru wrth deitl★ Y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244 (wedi’i gofnodi)

Mab Llywelyn Fawr a Siwan, a’r rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.

Dafydd ap Llywelyn
c. 1223–1282

Llywelyn ap Gruffudd

Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)

Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.

Llywelyn ap Gruffudd
fl. 1277–1283

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Bardd y farwnad fawr i Lywelyn (wedi’i gofnodi)

Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Gruffudd ab yr Ynad Coch
c. 1238–1283

Dafydd ap Gruffudd

Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)

Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.

Dafydd ap Gruffudd
fl. 13th century

Rhiwallon a Meddygon Myddfai

Iachawyr Myddfai · Rhiwallon a Meddygon Myddfai (wedi’i gofnodi)

Rhiwallon, meddyg Rhys Gryg, a’i feibion, y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol. Yn ôl traddodiad Cymru eu mam oedd Morwyn Llyn y Fan Fach.

Rhiwallon a Meddygon Myddfai
1252–1282

Elinor de Montfort

Tywysoges Cymru, gwraig Llywelyn · Elinor de Montfort★ Y fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru, 1278 (wedi’i gofnodi)

Gwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.

Elinor de Montfort
1282–1337

Gwenllian ferch Llywelyn

Tywysoges Cymru (wedi’i gofnodi)

Unig blentyn Llywelyn ein Llyw Olaf, a gludwyd yn faban i briordy yn swydd Lincoln, lle bu fyw gydol ei hoes. Mae Cymru’n ei chofio’n dywysoges goll.

Gwenllian ferch Llywelyn
fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch
c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch (wedi’i gofnodi)

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Rhydderch ab Ieuan Llwyd
c. 1330–1378

Owain Lawgoch

Owain Lawgoch (wedi’i gofnodi)

Yr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.

Owain Lawgoch
c. 1330–after 1403

Hopcyn ap Tomos

Noddwr Llyfr Coch Hergest (wedi’i gofnodi)

Y bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.

Hopcyn ap Tomos
fl. 1380–1410

Hywel Fychan ap Hywel Goch

Copïydd Llyfr Coch Hergest (wedi’i gofnodi)

Copïydd o Fuellt a ysgrifennodd y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i’w feistr Hopcyn ap Tomas, a thrwy hynny gadw’r Mabinogion a llawer o hen lenyddiaeth Cymru.

Hywel Fychan ap Hywel Goch
d. c. 1381

Syr Hywel y Fwyall

Hywel y Fwyall · Syr Hywel y Fwyall (wedi’i gofnodi)

Y marchog o Gymro a ymladdodd â bwyell ryfel fawr ym Mhoitiers yn 1356. Yn ôl traddodiad Cymru anrhydeddwyd ei fwyell â dysglaid o fwyd bob dydd.

Syr Hywel y Fwyall
c. 1352–1430

Adda o Frynbuga

Croniclydd oes Glyndŵr · Adda o Frynbuga (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.

Adda o Frynbuga
c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr
fl. 1401

Rhys a Gwilym ap Tudur

Cipwyr Castell Conwy · Rhys a Gwilym ap Tudur (wedi’i gofnodi)

Cefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.

Rhys a Gwilym ap Tudur
d. 1401

Llywelyn ap Gruffudd Fychan

Arwr Llanymddyfri (wedi’i gofnodi)

Uchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.

Llywelyn ap Gruffudd Fychan
d. 1413

Catrin Glyndŵr

Merch Owain (wedi’i gofnodi)

Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.

Catrin Glyndŵr
1386–1422

Harri o Fynwy

Y brenin a aned yn Nhrefynwy · Harri o Fynwy (wedi’i gofnodi)

Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.

Harri o Fynwy
c. 1400–1461

Owain Tudur

Taid brenin · Owain Tudur (wedi’i gofnodi)

Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.

Owain Tudur
fl. 1450–1497

Dafydd ab Edmwnd

Meistr y pedwar mesur ar hugain (wedi’i gofnodi)

Bardd Hanmer ym Maelor a enillodd y gadair arian yn eisteddfod Caerfyrddin tua 1451 ac a osododd reolau’r mesurau caeth a gadwa beirdd Cymru hyd heddiw.

Dafydd ab Edmwnd
fl. 1450–1498

Gutun Owain

Bardd, copïydd a cheidwad y croniclau (wedi’i gofnodi)

Bardd a chopïydd o gyffiniau Croesoswallt a gopïodd groniclau Cymru yn Abaty Dinas Basing ac a helpodd olrhain tras Frythonig Harri Tudur.

Gutun Owain
c. 1420–1490

Lewys Glyn Cothi

Bardd yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Un o feirdd mawr y bymthegfed ganrif, a deithiodd Gymru gyfan yn canu i’w theuluoedd ac a ganodd y farwnad fwyaf ingol yn y Gymraeg i’w fab bach.

Lewys Glyn Cothi
fl. 1460–1502

Gwerful Mechain

Bardd o Bowys (wedi’i gofnodi)

Bardd benywaidd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol: beiddgar, doniol a duwiol, atebodd y beirdd gwrywaidd yn eu mesurau caeth eu hunain.

Gwerful Mechain
c. 1423–1469

Wiliam Herbert, Iarll Penfro

Arglwydd Rhaglan, yr iarll Cymreig cyntaf · Wiliam Herbert, Iarll Penfro★ Y Cymro cyntaf i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi, 1461 (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Rhaglan a ddaeth yn ŵr mwyaf grymus Cymru, y Cymro cyntaf i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a gwarcheidwad y Harri Tudur ifanc.

Wiliam Herbert, Iarll Penfro
c. 1431–1495

Siasbar Tudur

Iarll Penfro · Siasbar Tudur (wedi’i gofnodi)

Ewythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.

Siasbar Tudur
c. 1435–c. 1493

Guto’r Glyn

Bardd yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Un o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.

Guto’r Glyn
c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot · Richard ap Meurig (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth · Syr Rhys ap Thomas (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid · Harri Tudur (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled
c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr Calais (wedi’i gofnodi)

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Elis Gruffydd
1502–1555

Syr John Prys

Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf · Syr John Prys★ Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, 1546 (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.

Syr John Prys
c. 1505–1581

Richard Davies

Esgob a chyfieithydd (wedi’i gofnodi)

Esgob Tyddewi a gydweithiodd â William Salesbury ar Destament Newydd Cymraeg 1567, ac a ysgrifennodd iddo lythyr enwog at y Cymry am eu hanes.

Richard Davies
1508–1590

Blanche Parry

Y foneddiges o Gymraes a siglodd grud Elisabeth (wedi’i gofnodi)

Y foneddiges Gymraeg ei hiaith a wasanaethodd y Frenhines Elisabeth I o’i geni hyd ei henaint, gan ddod yn Brif Foneddiges ei Siambr Gyfrin ac yn geidwad ei thlysau.

Blanche Parry
c. 1512–1558

Robert Recorde

Y gŵr a wnaeth yr hafalnod★ Dyfeisiodd yr hafalnod, 1557 (wedi’i gofnodi)

Meddyg a mathemategydd o Ddinbych-y-pysgod a ddyfeisiodd yr hafalnod ac a ddysgodd rifyddeg i’r byd Saesneg.

Robert Recorde
c. 1520–c. 1584

William Salesbury

Ysgolhaig y Testament Newydd Cymraeg★ Y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf, 1547, a’r Testament Newydd Cymraeg cyntaf, 1567 (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.

William Salesbury
c. 1527–c. 1598

Gruffydd Robert

Gramadegydd ym Milan★ Y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, Milan 1567 (wedi’i gofnodi)

Offeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.

Gruffydd Robert
1527–1609

John Dee

Mathemategydd Elisabeth I (wedi’i gofnodi)

Mab i deulu o Faesyfed, mathemategydd a mordwywr i Elisabeth I, y cyntaf i sôn am ‘Ymerodraeth Brydeinig’, a’i hawlio drwy Fadog.

John Dee
1527–1568

Humphrey Llwyd

Lluniwr y map cyntaf o Gymru★ Y map printiedig cyntaf o Gymru fel gwlad ar ei phen ei hun, 1573 (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Humphrey Llwyd
c. 1530–1609

Twm Siôn Cati

Y Robin Hood Cymreig (wedi’i gofnodi)

Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.

Twm Siôn Cati
1534–1591

Catrin o Ferain

Mam Cymru · Catrin o Ferain (wedi’i gofnodi)

Aeres Berain yn Sir Ddinbych, a briododd bedair gwaith, ac y llanwodd ei phlant a’i hwyrion blasau mawr y gogledd. Fe’i gelwid yn Fam Cymru.

Catrin o Ferain
1534–c. 1619

Siôn Dafydd Rhys

Meddyg a gramadegydd (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.

Siôn Dafydd Rhys
c. 1537–1584

Sant Richard Gwyn

Ysgolfeistr, bardd a merthyr · Sant Richard Gwyn (wedi’i gofnodi)

Ysgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.

Sant Richard Gwyn
1544–1623

Edmwnd Prys

Bardd y Salmau Cân★ Y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu (wedi’i gofnodi)

Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

Edmwnd Prys
c. 1545–1604

William Morgan

Esgob a chyfieithydd★ Y Beibl Cymraeg cyflawn cyntaf, 1588 (wedi’i gofnodi)

Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.

William Morgan
1560–1631

Syr Huw Myddelton

Y gŵr a ddaeth â dŵr i Lundain · Syr Huw Myddelton (wedi’i gofnodi)

Gof aur o Ddinbych a adeiladodd yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain yn 1613.

Syr Huw Myddelton
1563–1593

John Penri

A ymbiliodd am bregethu yn Gymraeg · John Penri (wedi’i gofnodi)

Piwritan ifanc o Frycheiniog a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth a’r Senedd i bregethu’r Efengyl i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain, ac a fu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed.

John Penri
c. 1567–1644

Dr John Davies, Mallwyd

Ysgolhaig mwyaf y Gymraeg · Dr John Davies, Mallwyd (wedi’i gofnodi)

Rheithor Mallwyd a ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, ac a helpodd i ddiwygio Beibl Cymraeg 1620.

Dr John Davies, Mallwyd
c. 1575–1634

Syr Thomas Button

Fforiwr Bae Hudson · Syr Thomas Button★ Arweiniodd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd glan orllewinol Bae Hudson, 1612 (wedi’i gofnodi)

Morwr o Sain Lythan ym Mro Morgannwg a arweiniodd fordaith 1612 a fforiodd orllewin Bae Hudson, yn chwilio am y Fynedfa Ogledd-orllewinol.

Syr Thomas Button
1576–1641

William Wroth

Sylfaenydd y capel cyntaf yng Nghymru★ Sefydlodd yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, Llanfaches 1639 (wedi’i gofnodi)

Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.

William Wroth
1579–1644

Rhys Prichard, yr Hen Ficer

Yr Hen Ficer · Rhys Prichard, yr Hen Ficer (wedi’i gofnodi)

Ficer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.

Rhys Prichard, yr Hen Ficer
1593–1633

George Herbert

Bardd Trefaldwyn (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhrefaldwyn i deulu mawr yr Herbertiaid; un o feirdd crefyddol gorau’r iaith Saesneg.

George Herbert
1619–1659

Morgan Llwyd

Cyfriniwr Wrecsam (wedi’i gofnodi)

Pregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.

Morgan Llwyd
1621–1695

Henry Vaughan

Y Silwriad (wedi’i gofnodi)

Bardd a meddyg o Lansanffraid ar lan Wysg, a alwai ei hun yn Silwriad ar ôl hen bobl ei wlad.

Henry Vaughan
c. 1625–1697

John ap John

Y Crynwr Cymreig cyntaf★ Y Crynwr Cymreig cyntaf, 1653 (wedi’i gofnodi)

Y gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.

John ap John
c. 1635–1688

Syr Harri Morgan

Llyngesydd y Caribî · Syr Harri Morgan (wedi’i gofnodi)

O Lanrhymni ger Caerdydd, capten enwocaf y Caribî, a gipiodd Panama yn 1671 ac a ddaeth yn llywodraethwr Jamaica.

Syr Harri Morgan
1649–1721

Elihu Yale

Noddwr Iâl (wedi’i gofnodi)

O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.

Elihu Yale
1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd★ Y cyntaf i ddangos fod y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg, y Wyddeleg a’r Aeleg yn un teulu o ieithoedd, 1707 (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π★ Y cyntaf i ddefnyddio π am gymhareb cylch, 1706 (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd · Barti Ddu★ Capten mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau: dros 400 o longau (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones
1693–1767

Theophilus Evans

Hanesydd y Cymry (wedi’i gofnodi)

Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Theophilus Evans
1696–1793

Marged ferch Ifan

Brenhines y Llynnoedd (wedi’i gofnodi)

Telynores, ymgodymwraig, cychwraig a heliwr Eryri, a wnaed yn enwog gan Thomas Pennant fel Brenhines y Llynnoedd.

Marged ferch Ifan
1701–1765

Lewis Morris

Bardd a mapiwr o Fôn (wedi’i gofnodi)

Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.

Lewis Morris
d. 1741

Isaac Carter

Yr argraffydd cyntaf yng Nghymru★ Y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Argraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.

Isaac Carter
c. 1710–1782

Parri Ddall

Telynor dall Wynnstay · Parri Ddall★ Y casgliad printiedig cyntaf o alawon telyn Cymreig, 1742 (wedi’i gofnodi)

Y telynor dall o Lŷn a ysbrydolodd ei ganu gerdd Thomas Gray, The Bard, ac a gyhoeddodd y casgliad printiedig cyntaf o gerddoriaeth telyn Gymreig.

Parri Ddall
1713–1790

Daniel Rowland

Pregethwr mawr Llangeitho (wedi’i gofnodi)

Gyda Howel Harris, arweinydd y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Cerddai miloedd ar draws Cymru i’w glywed yn pregethu yn Llangeitho yng Ngheredigion.

Daniel Rowland
1714–1773

Hywel Harris

Diwygiwr · Hywel Harris (wedi’i gofnodi)

Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.

Hywel Harris
1714–1782

Richard Wilson

Tad peintio tirluniau Prydain★ Fe’i gelwir yn dad peintio tirluniau Prydain (wedi’i gofnodi)

Peintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.

Richard Wilson
1717–1791

William Williams Pantycelyn

Y Pêr Ganiedydd (wedi’i gofnodi)

Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.

William Williams Pantycelyn
1719–1789

William Edwards

Adeiladydd yr Hen Bont★ Y bont fwa garreg un rhychwant hwyaf yn y byd, Pontypridd 1756 (wedi’i gofnodi)

Saer maen a gweinidog hunanddysgedig o Eglwysilan a adeiladodd y bont ym Mhontypridd yn 1756, y bwa carreg unrhychwant hwyaf yn y byd.

William Edwards
1723–1791

Richard Price

Cyfaill rhyddid★ Daeth â theorem Bayes i’r byd, 1763 (wedi’i gofnodi)

Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.

Richard Price
1723–1769

Goronwy Owen

Bardd alltudiaeth (wedi’i gofnodi)

Bardd o Fôn a ddaeth â’r mesurau caeth yn ôl yn fyw ac a ddiweddodd ei ddyddiau’n athro yn Virginia, yn hiraethu am Fôn.

Goronwy Owen
1726–1798

Thomas Pennant

Naturiaethwr a theithiwr (wedi’i gofnodi)

Naturiaethwr o Downing yn Sir y Fflint yr agorodd ei Deithiau yng Nghymru fynyddoedd a hanes y wlad i’r byd.

Thomas Pennant
1731–1788

Ieuan Fardd

Ysgolhaig yr hen farddoniaeth · Ieuan Fardd (wedi’i gofnodi)

Bardd ac ysgolhaig o Geredigion a gopïodd yr hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddangosodd farddoniaeth beirdd Cymru i’r byd yn Saesneg yn 1764.

Ieuan Fardd
1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Brenin Copr Mynydd Parys · Thomas Williams, Llanidan★ Rheolodd waith copr mwyaf y byd, Mynydd Parys, yn y 1780au (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Thomas Williams, Llanidan
1737–1808

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf

Agorwr chwarel y Penrhyn · Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf (wedi’i gofnodi)

Perchennog ystad y Penrhyn a gymerodd y chwareli llechi i’w ddwylo ei hun yn 1782, a agorodd y chwarel fawr uwchben Bethesda, ac a gododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd.

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf
1739–1810

Twm o’r Nant

Shakespeare Cymru (wedi’i gofnodi)

Thomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.

Twm o’r Nant
1741–1814

Owain Myfyr

A dalodd i argraffu trysorau llên Cymru · Owain Myfyr (wedi’i gofnodi)

Y crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion ac a dalodd am argraffu Dafydd ap Gwilym a’r Myvyrian Archaiology.

Owain Myfyr
1742–1803

Thomas Jones, Pencerrig

Arlunydd Pencerrig · Thomas Jones, Pencerrig (wedi’i gofnodi)

Arlunydd o Sir Faesyfed, disgybl i Richard Wilson, a baentiodd Y Bardd ac, yn Napoli, luniau bach heulog o furiau a thoeau sy’n ymddangos ymhell o flaen eu hamser.

Thomas Jones, Pencerrig
1746–1794

Syr William Jones

Darganfyddwr teulu’r ieithoedd · Syr William Jones★ Dangosodd gyntaf fod yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn un teulu, 1786 (wedi’i gofnodi)

Mab y mathemategydd o Fôn, athrylith ieithoedd a ddangosodd gyntaf fod Sansgrit, Groeg, Lladin ac ieithoedd Ewrop yn tarddu o’r un ffynhonnell.

Syr William Jones
1747–1826

Iolo Morganwg

Edward Williams★ Cynhaliodd Orsedd gyntaf y Beirdd, 1792 (wedi’i gofnodi)

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Iolo Morganwg
c. 1750–1832

Jemima Nicholas

Jemima Fawr (wedi’i gofnodi)

Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

Jemima Nicholas
1752–1824

Bardd y Brenin

Telynor Tywysog Cymru · Bardd y Brenin★ Argraffodd alaw Ar Hyd y Nos am y tro cyntaf, 1784 (wedi’i gofnodi)

Y telynor o Landderfel a achubodd gannoedd o alawon Cymreig mewn print, yn eu plith argraffiad cyntaf Ar Hyd y Nos, ac a ddaeth yn fardd y brenin ei hun.

Bardd y Brenin
1755–1814

Thomas Charles o’r Bala

Y Bala · Thomas Charles o’r Bala (wedi’i gofnodi)

Arweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.

Thomas Charles o’r Bala
1755–1831

Sarah Siddons

Brenhines y llwyfan (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed mewn tafarn yn Aberhonddu a daeth yn actores fwyaf ei hoes, yn enwog yn anad dim fel Lady Macbeth.

Sarah Siddons
1759–1835

William Owen Pughe

Gwneuthurwr y geiriadur Cymraeg mawr (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig o Feirionnydd a ysgrifennodd y Geiriadur Cymraeg a Saesneg mawr, a helpodd i olygu’r Myvyrian Archaiology ac a roddodd Paradise Lost yn Gymraeg.

William Owen Pughe
1760–1804

Morgan John Rhys

Radical a sefydlydd Cambria (wedi’i gofnodi)

Gweinidog o’r Bedyddwyr o Forgannwg a ymgyrchodd yn erbyn caethwasiaeth, a gyhoeddodd un o’r cylchgronau Cymraeg cyntaf ac a sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria, ym Mhensylfania.

Morgan John Rhys
1766–1838

Christmas Evans

Y pregethwr un llygad (wedi’i gofnodi)

Bachgen fferm o Geredigion a ddysgodd ei hun i ddarllen ac a ddaeth yn un o bregethwyr mwyaf Cymru, yn enwog am rym ei ddychymyg.

Christmas Evans
1770–1799

John Evans o’r Waunfawr

Fforiwr y Missouri · John Evans o’r Waunfawr (wedi’i gofnodi)

Gŵr ifanc o’r Waunfawr a aeth i America i chwilio am ddisgynyddion Madog, teithio 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri a llunio’r map a dywysodd Lewis a Clark.

John Evans o’r Waunfawr
1776–1805

Ann Griffiths

Emynyddes (wedi’i gofnodi)

Merch fferm o Ddolwar Fach yn Sir Drefaldwyn y mae ei hychydig emynau ymhlith y farddoniaeth grefyddol orau yn Gymraeg.

Ann Griffiths
1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd★ Agorodd yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain, 1816 (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones
1784–1877

John Frost

Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd (wedi’i gofnodi)

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

John Frost
1787–1848

Thomas Price (Carnhuanawc)

Hanesydd a gwladgarwr a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest (wedi’i gofnodi)

Ficer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

Thomas Price (Carnhuanawc)
1788–1867

William Crawshay II

Brenin Haearn Cyfarthfa (wedi’i gofnodi)

Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.

William Crawshay II
1789–1860

Betsi Cadwaladr

Nyrs (wedi’i gofnodi)

O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.

Betsi Cadwaladr
1789–1864

Richard Roberts

Dyfeisiwr y mul hunanweithiol★ Y mul nyddu hunanweithiol, 1825 (wedi’i gofnodi)

Mab y chwarelwr o Lanymynech y gyrrodd ei ddyfeisiadau’r oes ddiwydiannol: y mul nyddu hunanweithiol, a’r peiriannau a wnâi beiriannau.

Richard Roberts
1790–1866

John Gibson

Cerflunydd yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed ger Conwy a daeth yn gerflunydd Prydeinig enwocaf ei ddydd, gan weithio yn Rhufain am bron i hanner can mlynedd.

John Gibson
1792–1863

David Griffiths

Cyfieithydd y Beibl Malagaseg★ Gyda David Jones, rhoddodd ei hiaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar (wedi’i gofnodi)

Cenhadwr o Gymro a roddodd, gyda’i gyd-Gymro David Jones, iaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar, yn 1835.

David Griffiths
1792–1852

John Jones (Tegid)

Ysgolhaig a gopïodd y Llyfr Coch i’r Arglwyddes Charlotte Guest (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

John Jones (Tegid)
1793–1847

Lewsyn yr Heliwr

Arweinydd Gwrthryfel Merthyr · Lewsyn yr Heliwr (wedi’i gofnodi)

Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.

Lewsyn yr Heliwr
1794–1882

David Thomas

Tad haearn glo carreg America★ Y cyntaf i doddi haearn yn llwyddiannus â glo carreg, Ynyscedwyn 1837 (wedi’i gofnodi)

Meistr haearn o Gwm Nedd a wnaeth haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn yn 1837 ac a aeth â’r dull i Bennsylvania.

David Thomas
1800–1893

Dr William Price

Meddyg gwrthryfelgar Llantrisant★ Gwnaeth ei achos llys amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain, 1884 (wedi’i gofnodi)

Siartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.

Dr William Price
1802–1896

Arglwyddes Llanofer

Gwenynen Gwent · Arglwyddes Llanofer (wedi’i gofnodi)

Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.

Arglwyddes Llanofer
c. 1806–1876

Twm Carnabwth

Y Becca gyntaf (wedi’i gofnodi)

Thomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.

Twm Carnabwth
1808–1831

Dic Penderyn

Richard Lewis (wedi’i gofnodi)

Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

Dic Penderyn
1808–1881

Syr Hugh Owen

Adeiladydd addysg Cymru · Syr Hugh Owen (wedi’i gofnodi)

Ymgyrchydd o Fôn a wnaeth fwy na neb i roi i Gymru ei hysgolion, ei choleg prifysgol cyntaf a’r Eisteddfod Genedlaethol fodern.

Syr Hugh Owen
1809–1878

Evan James a James James

Tad a mab yr anthem · Evan James a James James★ Hen Wlad Fy Nhadau: yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu cyn gêm chwaraeon, 1905 (wedi’i gofnodi)

Gwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.

Evan James a James James
1811–1896

Syr William Grove

Tad y gell danwydd · Syr William Grove★ Adeiladodd y gell danwydd gyntaf, 1842 (wedi’i gofnodi)

Barnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.

Syr William Grove
1812–1888

Henry Richard

Apostol Heddwch (wedi’i gofnodi)

AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.

Henry Richard
1812–1895

Arglwyddes Charlotte Guest

Cyfieithydd y Mabinogion · Arglwyddes Charlotte Guest★ Y cyfieithiad Saesneg llawn cyntaf o’r Mabinogion, 1838–49 (wedi’i gofnodi)

Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.

Arglwyddes Charlotte Guest
1814–1889

John Hughes

Sylfaenydd dinas yn Wcráin (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Ferthyr a sefydlodd y gwaith haearn a thref Hughesovka yn Wcráin yn 1869, y ddinas a elwir heddiw’n Donetsk.

John Hughes
1815–1898

Thomas Gee

Cyhoeddwr Dinbych (wedi’i gofnodi)

Cyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.

Thomas Gee
1816–1906

Mary Dillwyn

Y ffotograffydd benywaidd cyntaf yng Nghymru★ Y ffotograff hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira, tua 1853 (wedi’i gofnodi)

Arloeswr ffotograffiaeth o Abertawe y mae ei lluniau hamddenol o deulu, plant ac anifeiliaid o’r 1850au yn cynnwys y llun hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira.

Mary Dillwyn
1818–1890

David Davies, Llandinam

Top Sawyer · David Davies, Llandinam (wedi’i gofnodi)

Mab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.

David Davies, Llandinam
1818–1898

John Jones, Seryddwr

Seryddwr y cei llechi · John Jones, Seryddwr (wedi’i gofnodi)

Llafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.

John Jones, Seryddwr
1822–1898

Michael D. Jones

Tad y Wladfa (wedi’i gofnodi)

Gweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.

Michael D. Jones
1823–1913

Alfred Russel Wallace

Darganfyddwr dethol naturiol★ Darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol, ochr yn ochr â Darwin, 1858 (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.

Alfred Russel Wallace
1829–1904

Isaac Roberts

Ffotograffydd y galaethau★ Y ffotograff cyntaf i ddangos siâp troellog galaeth Andromeda, 1888 (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o gyffiniau Dinbych a dynnodd y ffotograff cyntaf i ddangos mai troell yw nifwl Andromeda, yn 1888.

Isaac Roberts
1831–1900

David Edward Hughes

Dyfeisiwr y meicroffon★ Y meicroffon carbon, 1878, a’r signalau radio cyntaf i’w hanfon a’u derbyn, 1879 (wedi’i gofnodi)

Dyfeisiwr o deulu o Gorwen a adeiladodd y meicroffon carbon yn 1878 ac a oedd y cyntaf i anfon a derbyn tonnau radio, yn 1879.

David Edward Hughes
1832–1887

Ceiriog

Bardd caneuon Cymru (wedi’i gofnodi)

John Ceiriog Hughes, telynegwr mwyaf annwyl Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ysgrifennodd eiriau llawer o’r caneuon y mae’r Cymry’n eu canu o hyd.

Ceiriog
1832–1878

Islwyn

Bardd Y Storm (wedi’i gofnodi)

William Thomas o Ynys-ddu yng Ngwent, bardd meddylgar mawr Cymru oes Victoria, a geisiodd ystyr bywyd yn ei gerdd hir Y Storm wedi marw’r ferch a garai.

Islwyn
1834–1891

Hugh Owen Thomas

Tad llawfeddygaeth orthopedig★ Dyfeisiodd sblint Thomas, a dorrodd farwolaethau o glun wedi’i thorri o 80% i lai na 20% (wedi’i gofnodi)

Mab i deulu o feddygon esgyrn o Fôn; achubodd sblint Thomas ddegau o filoedd o fywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Hugh Owen Thomas
1834–1920

Syr Pryce Pryce-Jones

Dyfeisiwr archebu drwy’r post · Syr Pryce Pryce-Jones★ Busnes archebu drwy’r post cyntaf y byd, y Drenewydd 1861 (wedi’i gofnodi)

Dilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.

Syr Pryce Pryce-Jones
1834–1913

Syr William Preece

Hyrwyddwr y diwifr · Syr William Preece★ Y neges ddiwifr gyntaf dros y môr agored, Larnog i Ynys Echni, 1897 (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.

Syr William Preece
1834–1897

Caradog

Arweinydd y Côr Mawr · Caradog (wedi’i gofnodi)

Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.

Caradog
1836–1895

Daniel Owen

Nofelydd mawr y Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Teiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Daniel Owen
1836–1904

Lewis Jones

Sylfaenydd Trelew (wedi’i gofnodi)

Argraffydd o Gaernarfon a helpodd i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, adeiladu ei rheilffordd a rhoi ei enw i dref Trelew.

Lewis Jones
1836–1907

George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn

Perchennog chwarel y Penrhyn adeg y Streic Fawr · George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn (wedi’i gofnodi)

Perchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.

George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn
1839–1916

Cranogwen

Morwr, bardd a golygydd (wedi’i gofnodi)

Sarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

Cranogwen
1840–1926

Syr John Williams

Sylfaenydd y Llyfrgell Genedlaethol · Syr John Williams (wedi’i gofnodi)

Meddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Syr John Williams
1840–1915

Syr John Rhŷs

Ysgolhaig mawr yr ieithoedd Brythonig · Syr John Rhŷs (wedi’i gofnodi)

Y bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.

Syr John Rhŷs
1841–1903

Joseph Parry

Cyfansoddwr ‘Myfanwy’★ Blodwen, yr opera Gymraeg gyntaf, 1878 (wedi’i gofnodi)

Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.

Joseph Parry
1841–1904

Syr Henry Morton Stanley

Fforiwr Affrica · Syr Henry Morton Stanley★ Y cyntaf i ddilyn afon Congo ar ei hyd i’r môr, 1877 (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.

Syr Henry Morton Stanley
1842–1927

William John Parry

Pencampwr y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Y cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.

William John Parry
1843–1927

Frances Hoggan

Meddyg arloesol★ Y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, 1870 (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.

Frances Hoggan
1845–1920

Syr Samuel Griffith

Awdur Cyfansoddiad Awstralia · Syr Samuel Griffith★ Prif Ustus cyntaf Awstralia, 1903 (wedi’i gofnodi)

Mab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.

Syr Samuel Griffith
1845–1935

Amy Dillwyn

Nofelydd a diwydiannwr Abertawe (wedi’i gofnodi)

Y nofelydd o Abertawe a gymerodd waith sinc dyledus ei thad yn 1892, a dalodd bob dyledwr a’i wneud yn llwyddiant, un o’r menywod cyntaf i redeg busnes diwydiannol mawr ym Mhrydain.

Amy Dillwyn
1848–1935

Bill Frost

Arloeswr hedfan Saundersfoot★ Yn ôl traddodiad Cymru hedfanodd ei beiriant yn Saundersfoot, saith mlynedd cyn y brodyr Wright (wedi’i gofnodi)

Saer o Saundersfoot a gafodd batent ar beiriant hedfan yn 1894. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i hedfanodd yn 1896, saith mlynedd cyn y brodyr Wright.

Bill Frost
1848–1906

Emrys ap Iwan

Pencampwr yr iaith Gymraeg · Emrys ap Iwan (wedi’i gofnodi)

Y gweinidog a’r ysgrifwr o Abergele a alwodd ar y Cymry i ddefnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd, ac y mae ei ryddiaith ymhlith y gorau yn y Gymraeg.

Emrys ap Iwan
1848–1920

Gwyrosydd

Awdur geiriau Calon Lân · Gwyrosydd (wedi’i gofnodi)

Y bardd o weithiwr haearn o Dreboeth y mae ei emyn Calon Lân yn cael ei ganu gan bob tyrfa Gymreig, o’r capel i’r stadiwm rygbi.

Gwyrosydd
1848–1917

William Hugh Williams (Arafon)

Arweinydd chwarelwyr y Penrhyn (wedi’i gofnodi)

Arweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.

William Hugh Williams (Arafon)
1851–1925

Elizabeth Phillips Hughes

Arloeswraig addysg merched (wedi’i gofnodi)

Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.

Elizabeth Phillips Hughes
1857–1933

Syr Robert Jones

Llawfeddyg y clwyfedigion · Syr Robert Jones★ Ymhlith y cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, 1896 (wedi’i gofnodi)

Llawfeddyg o’r Rhyl, un o’r cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, a achubodd filoedd o filwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Syr Robert Jones
1858–1920

Syr O. M. Edwards

Y gŵr a roddodd ei hanes yn ôl i Gymru · Syr O. M. Edwards (wedi’i gofnodi)

Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.

Syr O. M. Edwards
1859–1899

Tom Ellis

Gobaith Cymru Fydd (wedi’i gofnodi)

Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.

Tom Ellis
1861–1943

Clara Novello Davies

Arweinydd Côr Merched Cymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.

Clara Novello Davies
1862–1909

Llwyd ap Iwan

Tirfesurydd a fforiwr y Wladfa (wedi’i gofnodi)

Mab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.

Llwyd ap Iwan
fl. 1904

Thomas a Walter Davies

Dyfeiswyr yr olwyn sbâr · Thomas a Walter Davies★ Yr olwyn sbâr, Llanelli 1904 (wedi’i gofnodi)

Brodyr o haearnwerthwyr Stryd Stepney, Llanelli, a ddyfeisiodd yr olwyn sbâr yn 1904. Yn India gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ o hyd.

Thomas a Walter Davies
1874–1958

Billy Meredith

Y Dewin Cymreig (wedi’i gofnodi)

Pêl-droediwr o’r Waun a chwaraeodd dros Gymru am 25 mlynedd, helpodd i sefydlu undeb y chwaraewyr a chwarae mewn rownd gynderfynol Cwpan FA yn 49 oed.

Billy Meredith
1876–1912

Edgar Evans

I Begwn y De★ Y Cymro cyntaf i gyrraedd Pegwn y De, 1912 (wedi’i gofnodi)

Is-swyddog o Rosili, un o bump o griw Scott a gyrhaeddodd Begwn y De ar 17 Ionawr 1912.

Edgar Evans
1878–1951

Evan Roberts

Llais diwygiad 1904 (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.

Evan Roberts
1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion · Syr John Edward Lloyd (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog★ Cyflwynodd bensiynau henoed cyntaf y wladwriaeth ym Mhrydain, 1908 (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd · Syr John Morris-Jones (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies
1871–1949

T. Gwynn Jones

Bardd y deffroad mawr mewn barddoniaeth (wedi’i gofnodi)

Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.

T. Gwynn Jones
1872–1970

Bertrand Russell

Athronydd Tryleg a Phenrhyndeudraeth (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhryleg yn Sir Fynwy; un o athronwyr mwyaf yr oes ac enillydd gwobr Nobel, a dreuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.

Bertrand Russell
1873–1942

Annie Hughes Griffiths

Arweinydd deiseb heddwch y menywod (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd apêl heddwch menywod Cymru, a lofnodwyd gan 390,296 o fenywod, a’i chludo i’r Unol Daleithiau yn 1924.

Annie Hughes Griffiths
1874–1953

Rachel Barrett

Arweinydd y swffragetiaid yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.

Rachel Barrett
1876–1939

Gwen John

Arlunydd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.

Gwen John
1878–1961

Augustus John

Peintiwr Dinbych-y-pysgod (wedi’i gofnodi)

Peintiwr a aned yn Ninbych-y-pysgod, peintiwr portreadau enwocaf ei oes, a brawd Gwen John.

Augustus John
1879–1958

Ernest Jones

Y gŵr a ddaeth â seicdreiddio i’r byd Saesneg★ Seicdreiddiwr cyntaf y byd Saesneg, 1908 (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr Saesneg ei iaith cyntaf, a achubodd Sigmund Freud rhag y Natsïaid yn 1938.

Ernest Jones
1881–1945

Syr Thomas Lewis

Arloeswr olrhain y galon · Syr Thomas Lewis★ Y cyntaf i ganfod ffibriliad atrïaidd ar yr electrocardiogram, 1909 (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.

Syr Thomas Lewis
1881–1965

Syr Ifor Williams

A agorodd yr hen ganu Cymraeg · Syr Ifor Williams (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig a ddangosodd fod cerddi Aneirin a Thaliesin yn perthyn i’r chweched ganrif mewn gwirionedd, ac a olygodd Bedair Cainc y Mabinogi.

Syr Ifor Williams
1882–1960

Elizabeth Andrews

Pencampwraig gwragedd y glowyr★ Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.

Elizabeth Andrews
1882–1951 and 1884–1963

Gwendoline a Margaret Davies

Chwiorydd Gregynog · Gwendoline a Margaret Davies (wedi’i gofnodi)

Chwiorydd o Landinam a gasglodd un o gasgliadau mawr Prydain o gelf Argraffiadol a’i roi i bobl Cymru.

Gwendoline a Margaret Davies
1883–1958

Margaret, Arglwyddes Rhondda

Swffragét a chyhoeddwraig · Margaret, Arglwyddes Rhondda★ Y fenyw gyntaf yn llywydd Sefydliad y Cyfarwyddwyr, 1926 (wedi’i gofnodi)

Swffragét o Lanwern a oroesodd suddo’r Lusitania, a sefydlodd y cylchgrawn Time and Tide ac a ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Margaret, Arglwyddes Rhondda
1883–1978

Syr Clough Williams-Ellis

Crëwr Portmeirion · Syr Clough Williams-Ellis (wedi’i gofnodi)

Pensaer a dreuliodd hanner can mlynedd yn adeiladu pentref hudol Portmeirion ac a ymgyrchodd i warchod tirwedd Cymru.

Syr Clough Williams-Ellis
1884–1956

R. Williams Parry

Bardd yr Haf (wedi’i gofnodi)

Bardd Dyffryn Nantlle a enillodd y gadair yn 1910 ag Yr Haf ac a ysgrifennodd rai o gerddi mwyaf annwyl y Gymraeg, yn eu plith ei englynion i Hedd Wyn.

R. Williams Parry
1885–1970

D. J. Williams

Storïwr Rhydcymerau (wedi’i gofnodi)

O Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.

D. J. Williams
1886–1927

Freddie Welsh

Pencampwr pwysau ysgafn y byd (wedi’i gofnodi)

Paffiwr o Bontypridd a ddaeth yn bencampwr pwysau ysgafn y byd yn 1914, ac a ymladdai dan enw a ddywedai wrth bawb o ble y deuai.

Freddie Welsh
1886–1965

Syr David Brunt

Tad gwyddor y tywydd fodern · Syr David Brunt (wedi’i gofnodi)

Meteorolegydd o Sir Drefaldwyn y bu ei lyfr Physical and Dynamical Meteorology (1934) yn gymorth i sefydlu gwyddor fodern y tywydd.

Syr David Brunt
1887–1917

Hedd Wyn

Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)

Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Hedd Wyn
1887–1975

T. H. Parry-Williams

Bardd Rhyd-ddu★ Y bardd cyntaf i ennill y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, 1912 (wedi’i gofnodi)

Bardd ac ysgolhaig o Ryd-ddu a enillodd y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, ddwywaith.

T. H. Parry-Williams
1888–1935

T. E. Lawrence

Lawrence o Arabia (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Nhremadog yng Ngwynedd a daeth yn fyd-enwog fel Lawrence o Arabia, arweinydd gyda gwrthryfel yr Arabiaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac awdur Seven Pillars of Wisdom.

T. E. Lawrence
1890–1975

Jim Griffiths

Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru★ Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964 (wedi’i gofnodi)

Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.

Jim Griffiths
1891–1985

Kate Roberts

Brenhines ein llên (wedi’i gofnodi)

Merch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.

Kate Roberts
1891–1918

Morfydd Llwyn Owen

Cyfansoddwraig a chantores (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.

Morfydd Llwyn Owen
1892–1969

Jimmy Wilde

Yr Atom Nerthol★ Pencampwr paffio pwysau pry cyntaf y byd, 1916 (wedi’i gofnodi)

Glöwr bychan o Tylorstown a ddaeth yn bencampwr pwysau pry cyntaf y byd yn 1916, a elwir yn aml y pwysau pry gorau erioed.

Jimmy Wilde
1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd (wedi’i gofnodi)

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Saunders Lewis
1893–1951

Ivor Novello

Cyfansoddwr a seren (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.

Ivor Novello
1893–1986

Lewis Valentine

Llywydd cyntaf Plaid Cymru★ Llywydd cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.

Lewis Valentine
1895–1970

Ifan ab Owen Edwards

Sylfaenydd yr Urdd★ Agorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf, 1939 (wedi’i gofnodi)

Sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.

Ifan ab Owen Edwards
1895–1970

Cynan

Bardd ac Archdderwydd · Cynan (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.

Cynan
1895–1974

David Jones

Arlunydd a bardd In Parenthesis (wedi’i gofnodi)

Yr arlunydd a’r bardd, mab i argraffydd o Gymro o Dreffynnon, y mae ei In Parenthesis, am y Ffiwsilwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, yn un o weithiau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf.

David Jones
1897–1960

Aneurin Bevan

Nye★ Sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd, 1948: gofal iechyd am ddim i bawb pan fo’i angen (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.

Aneurin Bevan
1899–1981

Martyn Lloyd-Jones

Y Doctor (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.

Martyn Lloyd-Jones
1899–1968

Gwenallt

Bardd ffydd, diwydiant a Chymru (wedi’i gofnodi)

David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.

Gwenallt
1901–1982

Iorwerth Peate

Sylfaenydd Sain Ffagan★ Agorodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, 1948 (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig o Lanbrynmair a sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn 1948, lle cedwir hen adeiladau a chrefftau Cymru’n fyw.

Iorwerth Peate
1901–1978

Rhys Davies

Meistr y stori fer (wedi’i gofnodi)

Mab y groser o Flaenclydach yn y Rhondda a fu’n byw ar ei ysgrifbin yn unig ac a ddaeth yn un o awduron straeon byrion gorau Prydain.

Rhys Davies
1902–1966

Megan Lloyd George

AS Môn★ Yr AS benywaidd cyntaf dros sedd yng Nghymru, 1929 (wedi’i gofnodi)

Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.

Megan Lloyd George
1903–1945

E. J. Williams

Ffisegydd Llanwenog★ Y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, Aberystwyth 1940 (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.

E. J. Williams
1903–1949

T. Rowland Hughes

Nofelydd y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.

T. Rowland Hughes
1903–1971

Ceri Richards

Arlunydd cerddoriaeth a cherddi Dylan (wedi’i gofnodi)

Yr arlunydd o Ddyfnant ger Abertawe y gwnaeth ei luniau cyfoethog, cerddorol, llawer ohonynt wedi eu hysbrydoli gan Dylan Thomas, ennill gwobr yn Biennale Fenis yn 1962.

Ceri Richards
1904–1971

Waldo Williams

Bardd y Preselau (wedi’i gofnodi)

Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Waldo Williams
1904–1980

Caradog Prichard

Awdur Un Nos Ola Leuad (wedi’i gofnodi)

Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.

Caradog Prichard
1905–1953

Idris Davies

Bardd y cymoedd a Chlychau Rhymni (wedi’i gofnodi)

Y glöwr a drodd yn athro o Rymni y canwyd ei gerddi am y cymoedd yn y blynyddoedd llwm, yn eu plith The Bells of Rhymney, ledled y byd.

Idris Davies
1905–1995

Glyn Jones

Bardd, storïwr a llais Merthyr (wedi’i gofnodi)

Yr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.

Glyn Jones
1905–1987

Emlyn Williams

Dramodydd The Corn Is Green (wedi’i gofnodi)

Y bachgen Cymraeg o Sir y Fflint a enillodd ysgoloriaeth i Rydychen, a ysgrifennodd Night Must Fall a The Corn Is Green, ac a ddaeth yn seren llwyfan a sgrin.

Emlyn Williams
1906–1977

Grace Williams

Cyfansoddwraig y môr★ Y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir, 1949 (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.

Grace Williams
1906–1967

Vernon Watkins

Bardd Gŵyr (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.

Vernon Watkins
1907–1986

Ray Milland

Enillydd Oscar cyntaf Cymru★ Yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar, 1946 (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.

Ray Milland
1911–1991

Edward ‘Taffy’ Bowen

Tad radar yn yr awyr★ Y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, 1937 (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.

Edward ‘Taffy’ Bowen
1912–2005

Gwynfor Evans

AS cyntaf Plaid Cymru★ AS cyntaf Plaid Cymru, 1966 (wedi’i gofnodi)

Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.

Gwynfor Evans
1912–1980

Hugh Griffith

Enillydd Oscar o Fôn (wedi’i gofnodi)

Actor Cymraeg o Farian-glas ym Môn a enillodd Oscar am Ben-Hur.

Hugh Griffith
1913–2000

R. S. Thomas

Bardd ac offeiriad (wedi’i gofnodi)

Offeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.

R. S. Thomas
1913–1986

Tommy Farr

Daeargryn Tonypandy (wedi’i gofnodi)

Glöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.

Tommy Farr
1913–1981

Gwyn Thomas

Ffraethineb y Rhondda (wedi’i gofnodi)

Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.

Gwyn Thomas
1913–1983

Dai Rees

Y capten a enillodd Gwpan Ryder (wedi’i gofnodi)

Y golffiwr o Fro Morgannwg a arweiniodd Brydain Fawr i fuddugoliaeth yng Nghwpan Ryder 1957, eu buddugoliaeth gyntaf dros yr Americanwyr ers pedair blynedd ar hugain.

Dai Rees
1914–1953

Dylan Thomas

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.

Dylan Thomas
1914–1997

Alexander Cordell

Nofelydd y trefi haearn (wedi’i gofnodi)

Nofelydd y daeth ei Rape of the Fair Country (1959), a leolwyd yng ngweithfeydd haearn Blaenafon a gwrthryfel y Siartwyr, â stori Cymru ddiwydiannol i filiynau o ddarllenwyr.

Alexander Cordell
1914–1999

Desmond Llewelyn

Q yn ffilmiau James Bond (wedi’i gofnodi)

Yr actor o Gasnewydd a oroesodd bum mlynedd yn garcharor rhyfel, gan gynnwys Colditz, ac a chwaraeodd Q, meistr y teclynnau, mewn dwy ar bymtheg o ffilmiau James Bond.

Desmond Llewelyn
1915–2009

T. Llew Jones

Brenin llenyddiaeth plant (wedi’i gofnodi)

Athro a bardd o Bentre-cwrt a ysgrifennodd dros gant o lyfrau i blant Cymru, yn eu plith anturiaethau Barti Ddu.

T. Llew Jones
1915–1944

Alun Lewis

Bardd yr Ail Ryfel Byd (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Gwmaman y gwnaeth ei gerddi a’i straeon am fywyd milwr ef yn un o awduron gorau’r Ail Ryfel Byd.

Alun Lewis
1916–1990

Roald Dahl

Storïwr o Landaf (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.

Roald Dahl
1918–2006

Syr Kyffin Williams

Peintiwr Eryri a Môn · Syr Kyffin Williams (wedi’i gofnodi)

Peintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.

Syr Kyffin Williams
1918–2007

Syr Tasker Watkins

Croes Victoria a barnwr · Syr Tasker Watkins (wedi’i gofnodi)

Milwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.

Syr Tasker Watkins
1919–2015

Merêd

Canwr, ysgolhaig canu gwerin ac ymgyrchydd · Merêd (wedi’i gofnodi)

Y canwr o Lanegryn a ganodd gyda Thriawd y Coleg, a achubodd ac a astudiodd ganeuon gwerin Cymru, ac a ddiffoddodd drosglwyddydd i ennill sianel deledu Gymraeg.

Merêd
1920–2013

Elaine Morgan

Awdures a meddylwraig (wedi’i gofnodi)

Merch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.

Elaine Morgan
1920–2003

Roy Jenkins

Gwladweinydd diwygiadol★ Yr unig Brydeiniwr erioed yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd, 1977 (wedi’i gofnodi)

Mab glöwr o Abersychan a newidiodd gyfreithiau Prydain tuag at gymdeithas fwy goddefgar fel Ysgrifennydd Cartref, ac a fu’r unig Brydeiniwr yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

Roy Jenkins
1921–1988

Raymond Williams

Meddyliwr y ffin (wedi’i gofnodi)

Mab gweithiwr rheilffordd o Bandy a newidiodd y ffordd y mae’r byd yn astudio diwylliant, ac a ysgrifennodd y nofel Border Country.

Raymond Williams
1921–2001

Syr Harry Secombe

Y Goon â’r llais aur · Syr Harry Secombe (wedi’i gofnodi)

Digrifwr a thenor o Abertawe yn The Goon Show, a fu hefyd yn serennu fel Mr Bumble yn Oliver! ac yn cyflwyno Highway.

Syr Harry Secombe
1921–1984

Tommy Cooper

Digrifwr a dewin (wedi’i gofnodi)

Digrifwr o Gaerffili mewn ffez goch y gwnaeth ei driciau hud a âi’n ogoneddus o chwith ef yn un o ddiddanwyr anwylaf pob oes.

Tommy Cooper
1921–2012

Eileen Beasley

Mam y gweithredu uniongyrchol★ Enillodd filiau trethi Cymraeg, 1960 (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes o Langennech a wrthododd, gyda’i gŵr Trefor, am wyth mlynedd dalu bil trethi yn Saesneg yn unig, ac a enillodd filiau Cymraeg i Gymru.

Eileen Beasley
1922–1992

Syr Geraint Evans

Y Figaro mawr · Syr Geraint Evans (wedi’i gofnodi)

Bas-bariton o Gilfynydd, un o gantorion opera mwyaf ei oes, yn enwog am Figaro a Falstaff.

Syr Geraint Evans
1923–2014

Dannie Abse

Bardd a meddyg (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.

Dannie Abse
1924–2000

Donald Davies

Dyfeisiwr newid pecynnau★ Dyfeisiodd newid pecynnau, sail y rhyngrwyd, 1965 (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhreorci; dyfeisiodd newid pecynnau yn 1965, y dull y mae pob neges, tudalen a fideo yn croesi’r rhyngrwyd drwyddo.

Donald Davies
1925–1984

Richard Burton

Actor â’r llais euraid (wedi’i gofnodi)

Richard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.

Richard Burton
1925–1985

Laura Ashley

Cynllunydd o Ddowlais (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.

Laura Ashley
1925–1995

Gwyn Alf Williams

Hanesydd y bobl yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.

Gwyn Alf Williams
1926–2020

Jan Morris

Awdur lleoedd (wedi’i gofnodi)

Awdur a gwladgarwraig falch a anfonodd newyddion y dringo cyntaf ar Everest at y byd yn 1953, a ysgrifennodd rai o lyfrau teithio gorau’r ganrif, ac a wnaeth ei chartref yn Llanystumdwy.

Jan Morris
1928–1976

Syr Stanley Baker

Seren a gwneuthurwr Zulu · Syr Stanley Baker (wedi’i gofnodi)

Mab y glöwr o Lynrhedynog a ddaeth yn seren ffilm, a gynhyrchodd ac a serennodd yn Zulu, ac a roddodd y milwyr Cymreig a’u canu ar y sgrin fawr.

Syr Stanley Baker
1929–2008

Alun Hoddinott

Cyfansoddwr a sylfaenydd Gŵyl Caerdydd (wedi’i gofnodi)

Y cyfansoddwr o Fargoed a roddodd i Gymru, gyda William Mathias, gerddoriaeth gerddorfaol ei hun, ac y mae ei enw ar Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd.

Alun Hoddinott
1929–1997

Ivor Allchurch

Bachgen Aur pêl-droed Cymru (wedi’i gofnodi)

Y blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.

Ivor Allchurch
1930–2013

Cliff Morgan

Y maswr hudol a llais y rygbi (wedi’i gofnodi)

Y maswr o Drebanog a ddisgleiriodd i Gymru a’r Llewod yn Ne Affrica yn 1955, ac y disgrifiodd ei lais y cais enwocaf mewn rygbi.

Cliff Morgan
1931–2004

John Charles

Y Cawr Addfwyn (wedi’i gofnodi)

Pêl-droediwr o Abertawe, a garwyd yn Leeds ac a addolwyd yn Juventus, na chafodd erioed gerdyn na’i anfon o’r cae.

John Charles
1932–2020

Syr John Meurig Thomas

Cemegydd o Lanelli · Syr John Meurig Thomas (wedi’i gofnodi)

Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.

Syr John Meurig Thomas
1932–2024

Ray Reardon

Dracula’r bwrdd gwyrdd (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Dredegar a enillodd Bencampwriaeth Snwcer y Byd chwe gwaith yn y 1970au.

Ray Reardon
1932–2016

Andrew Vicari

Arlunydd i frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

Arlunydd o Bort Talbot o deulu Eidalaidd-Gymreig, a’i gynfasau anferth i lys brenhinol Sawdi Arabia yn ei wneud yn un o arlunwyr cyfoethocaf ei ddydd.

Andrew Vicari
born 1933

Y Fonesig Siân Phillips

Grande dame Gwaun-cae-Gurwen · Y Fonesig Siân Phillips (wedi’i gofnodi)

Actores Gymraeg o Waun-cae-Gurwen, bythgofiadwy fel Livia yn I, Claudius, sydd wedi actio ar lwyfan a sgrin am ddeng mlynedd a thrigain.

Y Fonesig Siân Phillips
1933–2020

John Jenkins

Arweinydd MAC (wedi’i gofnodi)

Rhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.

John Jenkins
1934–2017

Betty Campbell

Pennaeth du cyntaf Cymru★ Prifathrawes ddu gyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Wedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.

Betty Campbell
1934–2009

Syr Clive Granger

Economegydd Nobel · Syr Clive Granger (wedi’i gofnodi)

Economegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.

Syr Clive Granger
1934–1992

William Mathias

Cyfansoddwr anthem y briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Y cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.

William Mathias
1935–2013

Tom Parry Jones

Dyfeisiwr y prawf anadl★ Y prawf anadl electronig cyntaf, 1974 (wedi’i gofnodi)

Gwyddonydd o Garmel ym Môn a wnaeth y prawf anadl electronig cyntaf yn 1974 ac a achubodd fywydau di-rif ar y ffyrdd.

Tom Parry Jones
1936–2008

Philip Jones Griffiths

Ffotograffydd Rhyfel Fietnam (wedi’i gofnodi)

Ffotograffydd o Ruddlan y dangosodd ei lyfr Vietnam Inc. (1971) gost ddynol Rhyfel Fietnam i’r byd. Bu’n llywydd asiantaeth Magnum.

Philip Jones Griffiths
born 1937

Shirley Bassey

Llais mawr Tiger Bay (wedi’i gofnodi)

Cantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.

Shirley Bassey
born 1937

Syr Anthony Hopkins

Actor · Syr Anthony Hopkins (wedi’i gofnodi)

Mab i bobydd o Bort Talbot a ddaeth yn un o actorion mwyaf ei oes ac a enillodd ddwy Wobr yr Academi.

Syr Anthony Hopkins
born 1937

Gillian Clarke

Bardd Cenedlaethol Cymru (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.

Gillian Clarke
1937–1977

Ryan Davies

Ryan o Ryan a Ronnie (wedi’i gofnodi)

Digrifwr, canwr ac actor o Lanaman, hanner y ddeuawd Ryan a Ronnie a diddanwr mwyaf annwyl y Gymraeg.

Ryan Davies
1937–1995

Julian Cayo Evans

Arweinydd Byddin Rhyddid Cymru · Julian Cayo Evans (wedi’i gofnodi)

Bridiwr ceffylau o Silian ger Llanbedr Pont Steffan a sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru yn y 1960au, y tynnodd eu gorymdeithiau mewn lifrai sylw’r byd at achos rhyddid Cymru.

Julian Cayo Evans
1939–2004

Dennis Coslett

Cadlywydd Byddin Rhyddid Cymru (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Langennech a fu’n ddeheulaw i Cayo Evans ym Myddin Rhyddid Cymru, a garcharwyd wedi achos Abertawe yn 1969, ac a ddaeth yn fardd yr achos.

Dennis Coslett
1939–2000

Howard Winstone

Pencampwr pwysau plu’r byd (wedi’i gofnodi)

Y bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.

Howard Winstone
born 1940

Syr Tom Jones

Y llais · Syr Tom Jones (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Bontypridd y mae ei lais wedi llenwi llwyfannau’r byd ers trigain mlynedd.

Syr Tom Jones
born 1940

Brian Josephson

Ffisegydd Nobel★ Rhagfynegodd effaith Josephson, 1962: Gwobr Nobel 1973 (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.

Brian Josephson
1941–2011

Y Fonesig Margaret Price

Y soprano Mozart fawr · Y Fonesig Margaret Price (wedi’i gofnodi)

Y soprano o’r Coed-duon a ddaeth yn un o gantorion Mozart a Verdi gorau’r byd, seren opera München am ugain mlynedd.

Y Fonesig Margaret Price
born 1942

Neil Kinnock

Areithiwr Tredegar (wedi’i gofnodi)

O Dredegar, tref Aneurin Bevan; arweinydd y Blaid Lafur am naw mlynedd ac wedyn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

Neil Kinnock
born 1942

Meic Stevens

Y Dylan Cymraeg (wedi’i gofnodi)

Canwr-gyfansoddwr o Solfach, tad canu roc a gwerin Cymraeg, awdur ‘Y Brawd Houdini’ a ‘Cân Walter’.

Meic Stevens
born 1942

John Cale

Sylfaenydd y Velvet Underground (wedi’i gofnodi)

Cerddor Cymraeg o’r Garnant a gyd-sefydlodd y Velvet Underground yn Efrog Newydd ac a newidiodd gerddoriaeth roc.

John Cale
born 1942

Lynn Davies

Lynn y Naid (wedi’i gofnodi)

Neidiwr hir o Nant-y-moel a enillodd aur Olympaidd yn Tokyo yn 1964.

Lynn Davies
born 1943

Dafydd Wigley

Hyrwyddwr pobl anabl (wedi’i gofnodi)

Arweinydd Plaid Cymru ac AS Caernarfon am 27 mlynedd, a ysgrifennodd y gyfraith a agorodd adeiladau cyhoeddus i bobl anabl.

Dafydd Wigley
born 1943

Dafydd Iwan

Canwr Yma o Hyd (wedi’i gofnodi)

Canwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.

Dafydd Iwan
born 1943

Max Boyce

Roeddwn i yno (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Lyn-nedd y gwnaeth ei ganeuon a’i straeon am rygbi a’r cymoedd ef yn arwr cenedlaethol yn oes aur y 1970au.

Max Boyce
1943–1985

Clive Sullivan

Capten a enillodd Gwpan y Byd★ Y capten du cyntaf ar dîm cenedlaethol Prydeinig, 1972 (wedi’i gofnodi)

Asgellwr rygbi’r gynghrair o Sblot yng Nghaerdydd a arweiniodd Brydain Fawr i Gwpan y Byd yn 1972, y capten du cyntaf ar unrhyw dîm cenedlaethol Prydeinig.

Clive Sullivan
b. 1944

Steve Jones

Genetegydd ac awdur (wedi’i gofnodi)

Genetegydd o Aberystwyth, arbenigwr ar falwod ac esblygiad dyn, y gwnaeth ei lyfrau a’i Ddarlithoedd Reith eneteg yn eglur i filiynau.

Steve Jones
1945–2024

Barry John

Y Brenin (wedi’i gofnodi)

Maswr o Gefneithin a goronwyd yn ‘Frenin’ gan Seland Newydd ar daith fuddugol y Llewod yn 1971.

Barry John
b. 1946

Ron Davies

Pensaer datganoli (wedi’i gofnodi)

Ysgrifennydd Gwladol Cymru a arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 1997 a greodd y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd ddatganoli yn ‘broses, nid digwyddiad’.

Ron Davies
born 1947

Syr Gareth Edwards

Y mwyaf ohonynt i gyd · Syr Gareth Edwards (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Waun-cae-Gurwen, mewnwr tîm mawr Cymru’r 1970au, a ddewiswyd yn chwaraewr rygbi gorau erioed.

Syr Gareth Edwards
1948–2022

Phil Bennett

Dewin Felinfoel (wedi’i gofnodi)

Maswr o Felinfoel y dechreuodd ei gamau ochr y cais enwocaf a sgoriwyd erioed, i’r Barbariaid yn 1973, ac a fu’n gapten y Llewod.

Phil Bennett
born 1949

Ken Follett

Meistr y stori (wedi’i gofnodi)

Nofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.

Ken Follett
1949–2024

J. P. R. Williams

Y cefnwr di-ofn (wedi’i gofnodi)

Cefnwr yr oes aur, enillydd y Gamp Lawn deirgwaith a Llew buddugol ddwywaith, a oedd hefyd yn llawfeddyg.

J. P. R. Williams
born 1950

Mary Hopkin

Those were the days (wedi’i gofnodi)

Cantores werin o Bontardawe a ganai yn Gymraeg cyn i Paul McCartney ei harwyddo, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i frig y siartiau yn 1968.

Mary Hopkin
1951–2026

Bonnie Tyler

Total Eclipse of the Heart (wedi’i gofnodi)

Cantores o Sgiwen â’r llais cryg enwog, yr aeth ei ‘Total Eclipse of the Heart’ i rif un ym Mhrydain ac America yn 1983.

Bonnie Tyler
1951–2007

Ray Gravell

Canolwr y Gamp Lawn a llais Radio Cymru (wedi’i gofnodi)

Y canolwr o Fynydd-y-Garreg a enillodd ddwy Gamp Lawn gyda Chymru, a aeth ar daith gyda’r Llewod, ac a ddaeth yn un o leisiau mwyaf annwyl darlledu Cymraeg.

Ray Gravell
b. 1952

David Emanuel

Cynllunydd y ffrog briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.

David Emanuel
born 1958

Ian Woosnam

Woosie★ Y Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff, 1991 (wedi’i gofnodi)

Y golffiwr o Gymro a ddaeth yn rhif un y byd yn 1991 ac a enillodd y Meistri yn yr Unol Daleithiau, y Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff.

Ian Woosnam
born 1958

Neville Southall

Y gôl-geidwad mawr (wedi’i gofnodi)

Cyn-ddyn bins o Landudno a fu’n gôl-geidwad i Everton yn eu blynyddoedd gorau, a enwyd yn Bêl-droediwr y Flwyddyn yn 1985, ac a enillodd 92 o gapiau dros Gymru.

Neville Southall
1959–2025

Mike Peters

Canwr The Alarm (wedi’i gofnodi)

Canwr The Alarm o Brestatyn, y canodd eu hanthem 68 Guns drwy’r 1980au, ac a sefydlodd wedyn yr elusen ganser Love Hope Strength.

Mike Peters
born 1961

Ian Rush

Peiriant goliau (wedi’i gofnodi)

Ymosodwr o’r Fflint a sgoriodd 346 o goliau i Lerpwl, record y clwb, ac a fu’n brif sgoriwr Cymru am dros ugain mlynedd.

Ian Rush
1961–2026

Phil Campbell

Gitarydd Motörhead (wedi’i gofnodi)

Gitarydd o Bontypridd a chwaraeodd gyda Motörhead am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac sydd bellach yn arwain ei fand ei hun gyda’i dri mab.

Phil Campbell
b. 1961

Simon Weston

Arwr y Falklands (wedi’i gofnodi)

Milwr o’r Gwarchodlu Cymreig, o Nelson, a oroesodd losgiadau ofnadwy ar y Sir Galahad yn Rhyfel y Falklands yn 1982, ac sydd wedi ysbrydoli miliynau â’i ddewrder a’i waith elusennol.

Simon Weston
b. 1963

Mark Hughes

Sparky (wedi’i gofnodi)

Ymosodwr o Riwabon yn enwog am ei foleau syfrdanol i Fanchester United a Chymru, y chwaraewr cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr y Flwyddyn y PFA ddwywaith, ac wedyn rheolwr Cymru.

Mark Hughes
born 1965

Syr Bryn Terfel

Mab y fferm a ganodd i’r byd · Syr Bryn Terfel (wedi’i gofnodi)

Bas-bariton o Bant Glas yn Eifionydd, un o gantorion opera mawr y byd, nad anghofiodd yr Eisteddfod erioed.

Syr Bryn Terfel
born 1967

Colin Jackson

Pencampwr clwydi’r byd★ Deiliad record y byd, 110 metr clwydi, 1993–2006 (wedi’i gofnodi)

Rhedwr clwydi o Gaerdydd a osododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am dair blynedd ar ddeg, ac a fu’n bencampwr y byd ddwywaith.

Colin Jackson
b. 1967

Richey Edwards

Telynegwr y Manic Street Preachers (wedi’i gofnodi)

Gitarydd a thelynegwr y Manic Street Preachers o’r Coed-duon, y gwnaeth ei eiriau disglair, chwilgar ar The Holy Bible ef yn eicon. Mae ar goll ers 1995.

Richey Edwards
b. 1936

Ralph Steadman

Artist inc a sblash (wedi’i gofnodi)

Cartwnydd a darlunydd a fagwyd yn Abergele, yn enwog am ei luniau inc gwyllt i Fear and Loathing in Las Vegas Hunter S. Thompson.

Ralph Steadman
1939–2017

Rhodri Morgan

Prif Weinidog★ Y cyntaf i ddal y teitl Prif Weinidog Cymru, 2000 (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog Cymru o 2000 i 2009, a lywiodd y Cynulliad ifanc drwy ei ddegawd cyntaf.

Rhodri Morgan
b. 1941

Syr Martin Evans

Gwobr Nobel am fôn-gelloedd · Syr Martin Evans★ Y wobr Nobel gyntaf a enillwyd gan wyddonydd yn gweithio yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Gwyddonydd a ddarganfu fôn-gelloedd embryonig mewn llygod, ac a enillodd Wobr Nobel am Feddygaeth yn 2007 tra’n gweithio ym Mhrifysgol Caerdydd.

Syr Martin Evans
b. 1943

Syr Terry Matthews

Arloeswr telathrebu · Syr Terry Matthews (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.

Syr Terry Matthews
born 1944

Syr Karl Jenkins

Cyfansoddwr The Armed Man · Syr Karl Jenkins (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwr o Benclawdd ar Benrhyn Gŵyr y mae ei offeren The Armed Man yn un o’r gweithiau a berfformir amlaf gan unrhyw gyfansoddwr byw.

Syr Karl Jenkins
1946–2025

Dafydd Elis-Thomas

Llywydd cyntaf★ Llywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999 (wedi’i gofnodi)

Llywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a gadeiriodd senedd Cymru drwy ei deuddeng mlynedd cyntaf.

Dafydd Elis-Thomas
born 1950

Rowan Williams

Archesgob Caergaint (wedi’i gofnodi)

Diwinydd a bardd Cymraeg o Abertawe, Archesgob Cymru ac yna Archesgob Caergaint o 2002 i 2012.

Rowan Williams
b. 1954

Mark Drakeford

Prif Weinidog 2018–2024 (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog o Gaerfyrddin a arweiniodd Gymru drwy bandemig Covid-19, gan ddewis llwybr gofalus Cymreig.

Mark Drakeford
b. 1954

Syr Michael Moritz

Cefnogwr Google · Syr Michael Moritz (wedi’i gofnodi)

Newyddiadurwr o Gaerdydd a droes yn fuddsoddwr ac a gefnogodd Google, Yahoo, PayPal a YouTube yn eu dyddiau cynnar, ac sydd wedi rhoi’n hael at addysg.

Syr Michael Moritz
b. 1958

Ross Lovegrove

Cynllunydd ffurfiau organig (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd diwydiannol o Gaerdydd, a lysenwyd yn Captain Organic, y dangosir ei gynlluniau llifeiriol, o botel ddŵr Tŷ Nant i gadeiriau, ceir a chamerâu, mewn amgueddfeydd ar draws y byd.

Ross Lovegrove
born 1959

Gwyneth Lewis

Bardd Cenedlaethol cyntaf Cymru★ Bardd Cenedlaethol cyntaf Cymru, 2005 (wedi’i gofnodi)

Bardd yn Gymraeg ac yn Saesneg y mae ei geiriau, mewn llythrennau dau fetr o uchder, yn coroni Canolfan Mileniwm Cymru.

Gwyneth Lewis
born 1961

Julia Gillard

O’r Barri i’r brig yn Awstralia★ Ganed yn y Barri: Prif Weinidog benywaidd cyntaf Awstralia, 2010 (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn y Barri a daeth yn Brif Weinidog benywaidd cyntaf Awstralia, o 2010 i 2013.

Julia Gillard
born 1964

Mererid Hopwood

Y fenyw gyntaf i ennill y Gadair★ Y fenyw gyntaf i ennill Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol, 2001 (wedi’i gofnodi)

Yn 2001 hi oedd y fenyw gyntaf i ennill Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol, mewn 825 o flynyddoedd.

Mererid Hopwood
b. 1965

Rob Brydon

Digrifwr ac actor (wedi’i gofnodi)

Digrifwr ac actor o Faglan, seren Marion and Geoff ac Wncwl Bryn yn Gavin & Stacey, a meistr ar ddynwared.

Rob Brydon
b. 1965

Patrick Jones

Bardd a dramodydd y cymoedd (wedi’i gofnodi)

Bardd, dramodydd a gwneuthurwr ffilmiau o’r Coed-duon y mae ei waith ffyrnig a thyner yn llefaru dros y cymoedd, ac y canwyd ei eiriau gan y Manic Street Preachers.

Patrick Jones
b. 1966

Ruth Jones

Awdur Gavin & Stacey (wedi’i gofnodi)

Actores ac awdur o Borthcawl a gyd-ysgrifennodd Gavin & Stacey ac a chwaraeodd Nessa, gan roi Ynys y Barri ar fap comedi Prydain.

Ruth Jones
born 1967

Eluned Morgan

Prif Weinidog benywaidd cyntaf★ Prif Weinidog benywaidd cyntaf Cymru, 2024 (wedi’i gofnodi)

Gwleidydd Cymraeg o Drelái yng Nghaerdydd ac yn 2024 hi oedd y fenyw gyntaf i arwain llywodraeth Cymru.

Eluned Morgan
b. 1967

Carwyn Jones

Prif Weinidog 2009–2018 (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog Cymru am naw mlynedd, a arweiniodd yr ymgyrch a enillodd bwerau deddfu llawn i’r Senedd yn refferendwm 2011.

Carwyn Jones
born 1969

Tanni Grey-Thompson

Pencampwraig Baralympaidd (wedi’i gofnodi)

Rasiwr cadair olwyn o Gaerdydd a enillodd un ar ddeg o fedalau aur Paralympaidd a chwe Marathon Llundain.

Tanni Grey-Thompson
born 1969

Cerys Matthews

International Velvet (wedi’i gofnodi)

Cantores Catatonia, a roddodd ei hanthem ‘International Velvet’ y llinell ‘Every day when I wake up, I thank the Lord I’m Welsh’ i Gymru.

Cerys Matthews
born 1969

Catherine Zeta-Jones

Enillydd Oscar o Abertawe (wedi’i gofnodi)

Seren The Mask of Zorro a Chicago a aned yn Abertawe, ac a enillodd Oscar yn 2003.

Catherine Zeta-Jones
born 1969

Michael Sheen

Actor Port Talbot (wedi’i gofnodi)

Actor o Bort Talbot, seren The Queen a Frost/Nixon, a lwyfannodd The Passion yn ei dref enedigol ac a dalodd ddyledion 900 o bobl yng Nghymru.

Michael Sheen
b. 1969

James Dean Bradfield

Canwr y Manic Street Preachers (wedi’i gofnodi)

Canwr a gitarydd y Manic Street Preachers o Bontllan-fraith, y cariodd ei lais A Design for Life ac If You Tolerate This i frig y siartiau.

James Dean Bradfield
b. 1970

Gruff Rhys

Canwr y Super Furry Animals (wedi’i gofnodi)

Canwr y Super Furry Animals, y cyrhaeddodd eu halbwm Cymraeg Mwng (2000) ugain uchaf siartiau Prydain, ac artist unigol aflonydd a dyfeisgar.

Gruff Rhys
b. 1971

Julien Macdonald

Cynllunydd ffasiwn (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd ffasiwn o Ferthyr, yn enwog am ei weuwaith disglair a’i ffrogiau carped coch, a olynodd Alexander McQueen yn brif gynllunydd Givenchy ym Mharis.

Julien Macdonald
born 1972

Joe Calzaghe

Balchder Cymru (wedi’i gofnodi)

Paffiwr o Drecelyn a ymddeolodd heb ei guro ar ôl 46 gornest, yn bencampwr y byd am dros ddeng mlynedd.

Joe Calzaghe
born 1973

Ioan Gruffudd

O Pobol y Cwm i Hollywood (wedi’i gofnodi)

Actor Cymraeg o Aberdâr a aeth o Pobol y Cwm i Hornblower, Titanic a Fantastic Four.

Ioan Gruffudd
b. 1974

Kelly Jones

Canwr y Stereophonics (wedi’i gofnodi)

Canwr a chyfansoddwr o Gwmaman y mae ei lais garw wedi cario’r Stereophonics i gyfres o albymau rhif un a’r sengl rif un Dakota.

Kelly Jones
b. 1975

Mark Williams

Pencampwr snwcer y byd deirgwaith (wedi’i gofnodi)

Chwaraewr snwcer o Gwm ger Glynebwy a enillodd Bencampwriaeth y Byd yn 2000, 2003 a 2018, a Choron Driphlyg y gamp mewn un tymor.

Mark Williams
born 1977

Shane Williams

Y dewin bach★ Y Cymro cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr Rygbi’r Byd y Flwyddyn, 2008 (wedi’i gofnodi)

Asgellwr o Ddyffryn Aman a sgoriodd 58 o geisiau dros Gymru ac a enwyd yn Chwaraewr Rygbi’r Byd y Flwyddyn yn 2008.

Shane Williams
b. 1979

Luke Evans

Actor a chanwr (wedi’i gofnodi)

Actor a chanwr o Bont-y-pŵl a aeth o sioeau cerdd y West End i Hollywood, fel Gaston yn Beauty and the Beast a Bard y Bwasaethwr yn The Hobbit.

Luke Evans
born 1980

Katherine Jenkins

Llais Castell-nedd (wedi’i gofnodi)

Mezzo-soprano o Gastell-nedd, cantores glasurol fwyaf poblogaidd ei chenhedlaeth, sy’n canu emynau Cymraeg i stadia.

Katherine Jenkins
b. 1980

David Roberts

Pencampwr Paralympaidd un ar ddeg o weithiau (wedi’i gofnodi)

Nofiwr o Bontypridd a enillodd un ar ddeg o fedalau aur Paralympaidd rhwng 2000 a 2008, gan gyfartalu â Tanni Grey-Thompson fel Paralympiad mwyaf llwyddiannus Prydain.

David Roberts
born 1981

Tori James

I ben y byd★ Y fenyw gyntaf o Gymru i ddringo Everest, 2007 (wedi’i gofnodi)

Anturiaethwraig o Sir Benfro ac yn 2007 hi oedd y fenyw gyntaf o Gymru i ddringo Everest.

Tori James
born 1983

Nicole Cooke

Pencampwraig ffordd Olympaidd a’r byd★ Y reidiwr cyntaf erioed i ennill teitlau ras ffordd Olympaidd a’r byd yn yr un flwyddyn, 2008 (wedi’i gofnodi)

Seiclwraig o’r Wig ym Mro Morgannwg ac yn 2008 hi oedd y reidiwr cyntaf erioed i ennill teitlau ras ffordd Olympaidd a’r byd yn yr un flwyddyn.

Nicole Cooke
b. 1984

Duffy

Cantores Mercy (wedi’i gofnodi)

Cantores o Nefyn; ei halbwm Rockferry oedd yr albwm a werthodd orau ym Mhrydain yn 2008, gan ennill Grammy a thair o wobrau Brit.

Duffy
born 1985

Alun Wyn Jones

Y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau yn hanes rygbi★ Y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau yn hanes rygbi’r undeb: 170 o gemau prawf (wedi’i gofnodi)

Clo o Abertawe a fu’n gapten Cymru i Gampau Llawn a’r Llewod yn Ne Affrica, ac a chwaraeodd fwy o gemau prawf nag unrhyw un yn hanes rygbi.

Alun Wyn Jones
born 1986

Geraint Thomas

Enillydd y Tour de France★ Y Cymro cyntaf i ennill y Tour de France, 2018 (wedi’i gofnodi)

Seiclwr o Birchgrove yng Nghaerdydd a enillodd ddwy fedal aur Olympaidd ar y trac ac, yn 2018, y Tour de France.

Geraint Thomas
b. 1986

Charlotte Church

Llais Angel (wedi’i gofnodi)

Cantores o Gaerdydd y gwnaeth ei halbwm cyntaf, Voice of an Angel, hi’n seren fyd-eang yn ddeuddeg oed. Aeth ymlaen at bop, teledu ac ymgyrchu.

Charlotte Church
b. 1988

Sam Warburton

Capten Cymru a’r Llewod (wedi’i gofnodi)

Blaenasgellwr o Gaerdydd a fu’n gapten Cymru yn ddwy ar hugain ac a arweiniodd y Llewod Prydeinig a Gwyddelig ar ddwy daith, gan ennill y gyfres yn Awstralia yn 2013.

Sam Warburton
born 1989

Gareth Bale

Pêl-droediwr mwyaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Asgellwr o Gaerdydd a enillodd bum Cynghrair y Pencampwyr gyda Real Madrid ac a arweiniodd Gymru i rownd gynderfynol Ewro 2016 a Chwpan y Byd 2022.

Gareth Bale
b. 1989

Taron Egerton

Actor a enillodd Golden Globe (wedi’i gofnodi)

Actor a fagwyd ym Môn ac Aberystwyth a fu’n serennu yn ffilmiau Kingsman ac a enillodd Golden Globe am chwarae Elton John yn Rocketman. Daw ei enw, Taron, o’r gair Cymraeg taran.

Taron Egerton
born 1993

Jade Jones

Yr Heliwr Pennau★ Pencampwr taekwondo Olympaidd cyntaf Prydain, 2012, a’r cyntaf i ennill ddwywaith, 2016 (wedi’i gofnodi)

Ymladdwraig taekwondo o’r Fflint a enillodd aur Olympaidd yn 2012 a 2016, pencampwr taekwondo cyntaf Prydain a’r cyntaf i ennill ddwywaith.

Jade Jones
born 1994

Lauren Price

Pencampwraig focsio Olympaidd a’r byd★ Y fenyw gyntaf o Gymru i ennill aur bocsio Olympaidd, 2021 (wedi’i gofnodi)

O Ystrad Mynach; pêl-droedwraig dros Gymru a phencampwraig cic-focsio’r byd a enillodd aur bocsio Olympaidd yn Tokyo ac a ddaeth yn bencampwraig byd broffesiynol.

Lauren Price