Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

born 1943

Dafydd Wigley

Arweinydd Plaid Cymru ac AS Caernarfon am 27 mlynedd, a ysgrifennodd y gyfraith a agorodd adeiladau cyhoeddus i bobl anabl.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
born 1943 (wedi’i gofnodi) Hyrwyddwr pobl anabl Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Dafydd Wigley
Dafydd Wigley · Llun: Wikimedia Commons · Senedd Cymru / Welsh Parliament, CC BY 2.0

Eisteddodd Dafydd Wigley o’r Bontnewydd dros Gaernarfon am saith mlynedd ar hugain, yn hwy nag unrhyw AS arall o blaid genedlaethol ers y rhyfel, ac arweiniodd Blaid Cymru ddwywaith, gan ddilyn Gwynfor Evans. Yn un o’r ASau cyntaf i dyngu ei lw yn Gymraeg, bu’n hyrwyddo pobl anabl a’r iaith Gymraeg, ac mae’n eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi fel yr Arglwydd Wigley.

Ganed1 Ebrill 1943
SeddCaernarfon, AS 1974–2001; Aelod Cynulliad 1999–2003
Arweinydd Plaid Cymru1981–1984 a 1991–2000
TeitlY Barwn Wigley, o Gaernarfon, 2011

Y Bontnewydd#

Roedd David Wynne Wigley yn unig blentyn Elfyn a Myfanwy Wigley, a’i fam o Bwllheli. Wedi ei eni y tu allan i Gymru, daeth adref gyda’i deulu yn 1946 a thyfu i fyny yn y Bontnewydd ger Caernarfon, lle’r oedd ei dad yn drysorydd y cyngor sir.

Aeth i Ysgol Ramadeg Caernarfon ac i Rydal ym Mae Colwyn, yna i Brifysgol Manceinion. Wedi graddio yn 1964 hyfforddodd mewn cyllid gyda Ford, yna gweithiodd i Mars ac yn rheolwr cyllid i Hoover ym Merthyr Tudful.

Yn 1967 priododd y delynores Elinor Bennett. Cyn mynd i’r Senedd bu’n gweithio ym myd diwydiant ym Merthyr, lle safodd gyntaf dros Blaid Cymru.

Aelod dros Gaernarfon#

Yn 1972 fe’i hetholwyd i gyngor Merthyr dros Blaid Cymru, ac ym mis Chwefror 1974 enillodd Gaernarfon i’r blaid. Y flwyddyn honno roedd yn un o’r ASau cyntaf i dyngu llw Tŷ’r Cyffredin yn Gymraeg.

Daliodd y sedd am saith mlynedd ar hugain, hyd 2001, y gwasanaeth hiraf gan unrhyw AS o blaid genedlaethol ers y rhyfel. Yn 1981 noddodd Ddeddf Personau Anabl, a gwasanaethodd Anabledd Cymru a Mencap Cymru yn is-lywydd.

Arwain Plaid Cymru#

Pan ymddeolodd Gwynfor Evans yn 1981, etholwyd Dafydd Wigley yn llywydd Plaid Cymru. Camodd i lawr yn 1984 am resymau teuluol, a daeth yn ôl i arwain y blaid eto o 1991 hyd 2000.

Yn 1999 fe’i hetholwyd i’r Cynulliad Cenedlaethol cyntaf dros Gaernarfon, ac yn 2001 gadawodd San Steffan i roi ei amser iddo.

Yr Arglwydd Wigley#

Yn 2011 cymerodd ei sedd yn Nhŷ’r Arglwyddi fel y Barwn Wigley, o Gaernarfon yn Sir Gwynedd, a thyngodd ei lw yno yn Gymraeg hefyd.

Daeth yn Ddirprwy Ganghellor Prifysgol Cymru yn 2003, ac yn 2023 rhoddodd Prifysgol Bangor ddoethuriaeth iddo am ei gyfraniad i ddiwylliant, iaith a threftadaeth Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf