Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

born 1943

Dafydd Iwan

Canwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
born 1943 (wedi’i gofnodi) Canwr Yma o Hyd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
Dafydd Iwan ar glawr Emynau
Dafydd Iwan ar glawr Emynau · Llun: Wikimedia Commons · Sain, CC BY-SA 3.0

Dafydd Iwan o Frynaman yw llais y frwydr dros y Gymraeg. Ysbrydolodd ei ganeuon, o Carlo a Peintio’r Byd yn Wyrdd i Yma o Hyd, genhedlaeth, aeth i’r carchar dros yr iaith, cyd-sefydlodd Recordiau Sain, ac arweiniodd Blaid Cymru. Ddeugain mlynedd wedi iddo ei hysgrifennu, canwyd Yma o Hyd gan dîm pêl-droed Cymru ar eu ffordd i Gwpan y Byd.

Ganed24 Awst 1943, Brynaman
Caneuon enwocafYma o Hyd, Carlo, Mae’n Wlad i Mi, Pam fod Eira’n Wyn?
SefydloddRecordiau Sain, 1969; Cymdeithas Tai Gwynedd, 1971
Llywydd Plaid Cymru2003–2010

Bois y Cilie#

Ganed Dafydd Iwan Jones ym Mrynaman, mab y llenor a’r gweinidog Gerallt Jones. Mae’n hanu o deulu barddol y Cilie, ac roedd ei daid Fred Jones yn un o sylfaenwyr Plaid Cymru. Ymhlith ei frodyr mae’r actor Huw Ceredig a’r gwleidydd Alun Ffred Jones.

Yn ei arddegau symudodd y teulu i Lanuwchllyn ger y Bala. Astudiodd bensaernïaeth yng Nghaerdydd, gan raddio yn 1968.

Caneuon y frwydr iaith#

Dechreuodd drwy ganu fersiynau Cymraeg o Woody Guthrie, Pete Seeger a Bob Dylan, yna ysgrifennodd ei rai ei hun. Wedi ymddangos ar y teledu yn 1965 gwnaeth ei recordiau cyntaf, ac ystyrir caneuon fel Mae’n Wlad i Mi, Wrth Feddwl am fy Nghymru a Carlo yn glasuron heddiw.

O 1968 hyd ddiwedd y 1970au roedd yn un o arweinwyr mwyaf carismatig Cymdeithas yr Iaith, ac ysbrydolodd ei ganeuon gannoedd, ac efallai filoedd, o Gymry. Daeth Peintio’r Byd yn Wyrdd yn emyn brwydr yr ymgyrch dros arwyddion ffyrdd Cymraeg.

Yn 1970 dewisodd garchar yn hytrach na thalu dirwyon am beintio dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg yn y frwydr dros hawliau’r Gymraeg. Cofiodd hynny yn ei gân Pam fod Eira’n Wyn?

Sain#

Yn 1969 sefydlodd Recordiau Sain gyda Huw Jones a Brian Morgan Edwards, a ddaeth yn un o brif labeli recordiau Cymru. Yn 1971 defnyddiodd ei bensaernïaeth fel un o sylfaenwyr Cymdeithas Tai Gwynedd, yn codi cartrefi i bobl leol yng ngogledd-orllewin Cymru. Y flwyddyn honno fe’i gwnaed yn aelod er anrhydedd o’r Orsedd.

Yma o Hyd#

Yn 1982 ysgrifennodd Yma o Hyd i atgoffa pobl fod y Gymraeg, er gwaethaf popeth, yn dal i gael ei siarad. Daeth yn anthem wladgarol Gymreig ac yn anthem answyddogol tîm pêl-droed Cymru.

I atgoffa pobl ein bod yn dal i siarad Cymraeg er gwaethaf popeth. I ddangos ein bod yma o hyd.

Dafydd Iwan am Yma o Hyd

Yn 2022 canodd hi’n fyw yn Stadiwm Dinas Caerdydd cyn gemau rhagbrofol Cwpan y Byd Cymru, ac wedi’r gêm derfynol arweiniodd y capten, Gareth Bale, y tîm i’w chanu gydag ef. Aeth Cymru i’w Cwpan y Byd cyntaf ers 1958, ac aeth y gân i rif un.

Arweinydd a phregethwr#

O 2003 hyd 2010 bu’n Llywydd Plaid Cymru. Mae wedi ysgrifennu dros 250 o ganeuon a sawl llyfr, ac mae’n bregethwr lleyg.

Yn 2023 anrhydeddodd Prifysgol Bangor ef am ei gyfraniad i ddiwylliant, iaith a cherddoriaeth Cymru, ac ym mis Awst 2025, y diwrnod cyn ei ben-blwydd yn wyth deg dau, canodd ei gyngerdd ffarwél yng Ngŵyl Llanuwchllyn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf