Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1923–2014

Dannie Abse

Bardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1923–2014 (wedi’i gofnodi) Bardd a meddyg Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Dannie Abse
Dannie Abse · Llun: Wikimedia Commons · Daisyheadmaisie, CC BY-SA 4.0

Meddyg wrth ei waith a bardd bob amser oedd Dannie Abse o Gaerdydd, un o awduron mwyaf adnabyddus Cymru yn ei ddydd. Am dros ddeng mlynedd ar hugain gweithiodd mewn clinig y frest, ac mewn cerddi a dynnwyd o fywyd go iawn dygodd ynghyd ei etifeddiaeth Iddewig a’i etifeddiaeth Gymreig.

Ganed22 Medi 1923, 161 Ffordd yr Eglwyswen, Gabalfa, Caerdydd
TeuluYr ifancaf o bedwar; brawd Leo Abse AS a Wilfred Abse
GwaithMeddyg mewn clinig y frest, hyd 1989
Cerddi cyntafAfter Every Green Thing, 1949
GwobrauGwobr Cholmondeley 1985; Llyfr y Flwyddyn Cymru 2008
AnrhydeddauY Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol 1983; CBE 2012
Bu farw28 Medi 2014, Llundain

Bachgendod yng Nghaerdydd#

Ganed Daniel Abse yn 161 Ffordd yr Eglwyswen, Gabalfa, Caerdydd, ar 22 Medi 1923, yr ifancaf o bedwar plentyn Rudolf Abse, perchennog sinema, a’i wraig Kate. Daeth un brawd, Leo Abse, yn Aelod Seneddol Pont-y-pŵl a Thorfaen; un arall, Wilfred, yn seiciatrydd nodedig yn yr Unol Daleithiau.

Er bod y teulu’n Iddewig, aeth Dannie i Goleg Sant Illtyd, ysgol Gatholig yn y Sblot. Yn 1934 aeth i wylio Dinas Caerdydd am y tro cyntaf, ac mae ei gariad at yr Adar Gleision yn rhedeg drwy ei waith am weddill ei oes.

Meddyg#

Dechreuodd astudio meddygaeth yng Nghaerdydd a gorffen yn Ysbyty Westminster a Choleg y Brenin, Llundain. Gwnaeth ei Wasanaeth Cenedlaethol fel meddyg yn yr Awyrlu Brenhinol, ac yna gweithiodd yn arbenigwr ar anhwylderau’r frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, hyd 1989.

Bardd#

Daeth ei gyfrol gyntaf o gerddi, After Every Green Thing, allan yn 1949, ac yn 1954 daeth Ash on a Young Man’s Sleeve, a dynnwyd o’i fywyd ei hun. Yn 1951 priododd Joan Mercer, hanesydd ac awdur y golygodd lyfrau gyda hi wedyn; cawsant ddwy ferch a mab.

Roedd ei gerddi, meddai, yn fwyfwy wedi’u gwreiddio mewn profiad go iawn, gartref ac yn y feddygfa, ac mae llawer ohonynt yn dwyn ynghyd themâu a thraddodiadau Iddewig a Chymreig. Ysgrifennodd hefyd ddramâu i’r llwyfan a’r radio, yn eu plith The Dogs of Pavlov.

Gwobrau#

Enillodd Wobr Cyngor Celfyddydau Cymru yn 1971 a 1987 a Gwobr Cholmondeley yn 1985, a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol yn 1983. Rhoddodd Prifysgol Cymru ddoethuriaeth er anrhydedd iddo yn 1989.

The Presence#

Wedi marw ei wraig Joan yn 2005 ysgrifennodd The Presence, atgofion o’r flwyddyn a ddilynodd. Enillodd Lyfr y Flwyddyn Cymru yn 2008 a’i droi’n ddrama i BBC Radio 4. Enillodd ei gasgliad Running Late wobr Roland Mathias, ac yn 2009 derbyniodd Wobr Farddoniaeth Wilfred Owen.

Ei gofio#

Gwnaed ef yn CBE yn 2012 am wasanaeth i farddoniaeth a llenyddiaeth, a daeth ei gasgliad olaf, Ask the Moon, allan yn 2014. Bu farw Dannie Abse yn ei gartref yn Llundain ar 28 Medi 2014. Nododd Dinas Caerdydd ei farwolaeth yn eu gêm gartref nesaf, ac yng ngwanwyn 2015 plannwyd coeden er anrhydedd iddo yng ngardd goffa’r clwb.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf