Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1911–1991

Edward ‘Taffy’ Bowen

Ffisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1911–1991 (wedi’i gofnodi) Tad radar yn yr awyr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, 1937
Edward ‘Taffy’ Bowen
Edward ‘Taffy’ Bowen · Llun: Wikimedia Commons · CSIRO Radio Astronomy Image Archive, CC BY 4.0

Mab i weithiwr dur o’r Cocyd yn Abertawe oedd Edward George Bowen, ‘Taffy’ i’w gydweithwyr, a roddodd radar mewn awyrennau. Helpodd ei radar awyr i ennill Brwydr Prydain a Brwydr yr Iwerydd, cariodd gyfrinach y magnetron ceudod i America yn 1940, ac yn Awstralia cododd y telesgop radio mawr yn Parkes a ddaeth â chamau cyntaf dyn ar y Lleuad i setiau teledu’r byd.

Ganed14 Ionawr 1911, y Cocyd, Abertawe
AstudioColeg y Brifysgol, Abertawe; Coleg y Brenin, Llundain
RadarUn o’r tîm cyntaf o bump, Orfordness, 1935
CenhadaethCenhadaeth Tizard i America a Chanada, 1940
TelesgopY ddysgl 210 troedfedd yn Parkes, De Cymru Newydd
AnrhydeddauOBE 1941, CBE 1962, Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1975
Bu farw12 Awst 1991, Sydney

Bachgen o’r Cocyd#

Ganed Edward Bowen ar 14 Ionawr 1911, yr ieuengaf o bedwar plentyn George Bowen, a weithiai mewn gwaith tun yn Abertawe, ac Ellen Ann Owen. O oedran cynnar roedd yn caru radio a chriced. Aeth ysgoloriaethau ag ef o Ysgol Gynradd Sgeti i Ysgol Uwchradd y Dref ac i Goleg y Brifysgol, Abertawe, lle cafodd radd dosbarth cyntaf mewn ffiseg yn 1930.

Aeth ymlaen i ymchwilio dan yr Athro Edward Appleton yng Ngholeg y Brenin, Llundain, gan dreulio llawer o 1933 a 1934 yng Ngorsaf Ymchwil Radio Slough. Yno y sylwodd Robert Watson-Watt arno.

Y tîm radar cyntaf#

Ym mis Chwefror 1935 dangoswyd bod tonnau radio’n bownsio’n ôl oddi ar awyren, a recriwtiwyd Bowen yn un o dîm o bump a anfonwyd i Orfordness i adeiladu radar a weithiai. Ei waith ef oedd y trosglwyddydd, a chododd ei bŵer yn fuan i dros 100 cilowat. Canfuwyd yr awyren gyntaf ar 17 Mehefin 1935, ac erbyn dechrau 1936 gellid gweld awyrennau gan milltir i ffwrdd, felly dechreuwyd ar gadwyn o orsafoedd radar.

Radar yn yr awyr#

Yna ymgymerodd Bowen â thasg a ymddangosai’n amhosibl: rhoi radar mewn awyren. Datrysodd broblem y pŵer gydag eiliadur a yrrid gan yr injan, a pherswadiodd ICI i wneud y ceblau radio cyntaf wedi’u hinswleiddio â pholythen solet. Ym mis Medi 1937, wrth hedfan dros Fôr y Gogledd mewn gwelededd gwael, canfu ei radar dair o longau mawr llynges Prydain.

Pan ddaeth y rhyfel symudodd ei dîm i Sain Tathan ym Mro Morgannwg. Erbyn Rhagfyr 1940 gallai awyrennau ganfod llongau tanfor hyd at bymtheg milltir i ffwrdd, ac ym mis Mai 1941 dygwyd dros gant o awyrennau’r gelyn i lawr yn y nos gyda chymorth radar. Cafodd ei waith effaith fawr ar ennill Brwydr Prydain a Brwydr yr Iwerydd, a gwnaed ef yn OBE yn 1941.

Cenhadaeth Tizard#

Ym mis Awst 1940 croesodd Bowen i America a Chanada yn un o saith aelod y genhadaeth dan arweiniad Henry Tizard, gan gario magnetron ceudod cynnar. Gweithiodd gyda Sefydliad Technoleg Massachusetts, ysgrifennodd y fanyleb ddrafft gyntaf ar gyfer ei radar, ac roedd ar fwrdd yr awyren pan brofwyd y radar microdon awyr Americanaidd cyntaf ym mis Mawrth 1941. Roedd llwyddiant y genhadaeth bron yn llwyr oherwydd y wybodaeth a roddodd ef.

Bywyd newydd yn Awstralia#

Cyrhaeddodd Sydney ar 1 Ionawr 1944 i ymuno â Labordy Radioffiseg y CSIRO, ac ym mis Mai 1946 daeth yn Bennaeth ei Adran Radioffiseg. Arweiniodd hefyd waith ar fordwyo awyrennau a roddodd yr Offer Mesur Pellter a ddefnyddir gan awyrennau sifil, ac ar ddod ag awyrennau i lawr yn ddiogel yn y nos, a enillodd iddo Wobr Thurlow yn America yn 1950.

Y ddysgl yn Parkes#

Bu Bowen yn hyrwyddo gwyddor newydd seryddiaeth radio. Perswadiodd Gorfforaeth Carnegie a Sefydliad Rockefeller i helpu i dalu am delesgop radio mawr, a helpodd i’w ddylunio. Y ddysgl 210 troedfedd yn Parkes, De Cymru Newydd, oedd telesgop radio mwyaf pwerus y byd, ac yn 1969 chwaraeodd ran hanfodol yng nglaniad Apollo ar y Lleuad, gan ddod â chamau cyntaf dyn ar y Lleuad i wylwyr teledu ar draws y byd.

Cymro ymroddedig#

Arhosodd Bowen yn Gymro ymroddedig, gan gadw cysylltiad ag Abertawe ac ymweld â hi. Pan honnodd peirianwyr y BBC yn Llundain fod gwasanaeth radio i Gymru ei hun yn amhosibl, rhoddodd ef y ffeithiau a brofodd eu bod yn anghywir, a chafodd Cymru ei gwasanaeth radio.

Anrhydeddau#

Gwnaed ef yn CBE yn 1962 ac yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1975, bu’n is-lywydd Academi Wyddoniaeth Awstralia ac yn gadeirydd Bwrdd y Telesgop Eingl-Awstralaidd, a gwnaed ef yn Gymrawd Coleg y Brifysgol, Abertawe. Adroddodd ei hanes yn Radar Days yn 1987.

Cartref a theulu#

Yn 1938 priododd Enid Vesta Williams o Gastell-nedd, a chawsant dri mab. Bu farw Edward Bowen yn Sydney ar 12 Awst 1991, yn wyth deg oed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf