Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1808–1881

Syr Hugh Owen

Ymgyrchydd o Fôn a wnaeth fwy na neb i roi i Gymru ei hysgolion, ei choleg prifysgol cyntaf a’r Eisteddfod Genedlaethol fodern.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1808–1881 (wedi’i gofnodi) Adeiladydd addysg Cymru Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Syr Hugh Owen, llun gan John Mayall
Syr Hugh Owen, llun gan John Mayall · Llun: Wikimedia Commons · John Mayall, Parth cyhoeddus

Rhoddodd Syr Hugh Owen o Fôn ei fywyd i addysg pobl Cymru. Yn glerc yn Llundain wrth ei alwedigaeth, rhoddodd ei nerth i ysgolion, colegau hyfforddi ac ysgoloriaethau i Gymru, ac yn anad dim ar y freuddwyd o brifysgol i Gymru. Mae’r coleg ger y lli yn Aberystwyth, a agorwyd yn 1872, yn ddyledus iddo ef yn fwy na neb, ac mae ei lyfrgell yn dwyn ei enw.

Ganed14 Ionawr 1804, Y Foel, Llangeinwen, Môn
Llythyr at Bobl Cymru26 Awst 1843
Coleg Normal BangorPrif gefnogwr, 1856–1858
Coleg AberystwythCynigiwyd 1854; agorwyd 1872
Urddwyd yn farchogAwst 1881
Bu farw20 Tachwedd 1881, Menton, Ffrainc
CerflunY Maes, Caernarfon

Bachgen o Fôn#

Ganed Hugh Owen ar 14 Ionawr 1804 yn y Foel, fferm yn Llangeinwen ym Môn, dros Afon Menai o Gaernarfon, mab hynaf Owen Owen a Mary Jones. Aeth i’r ysgol at Evan Richardson yng Nghaernarfon, ac ym mis Mawrth 1825 cychwynnodd am Lundain i wneud ei ffordd.

Y clerc o Gymro yn Llundain#

Yn Llundain gweithiodd fel clerc, ac o 1836 yn swyddfa Comisiwn Deddf y Tlodion, lle codwyd ef yn brif glerc yn 1853. Roedd yn Fethodist selog, ac ar hyd ei oes gofalai am Gymry Llundain, gan helpu yn 1873 i sefydlu Cymdeithas Gymorth Elusennol Cymry Llundain.

Llythyr at bobl Cymru#

Addysg yng Nghymru oedd gwaith ei fywyd. Ar 26 Awst 1843 ysgrifennodd Lythyr at Bobl Cymru yn galw am ysgolion dyddiol drwy’r wlad. Y flwyddyn honno enillodd asiantau i’r British and Foreign Schools Society, yn gyntaf yng ngogledd Cymru ac yna yn y de, ac yn 1846 daeth yn ysgrifennydd Cymdeithas Addysg y Cymry.

Colegau i athrawon#

Mae ysgolion da angen athrawon da. Yn 1856 roedd yn un o brif symbylwyr sefydlu’r Coleg Normal ym Mangor i’w hyfforddi, ac yn ddiweddarach gwnaeth lawer i ennill coleg hyfforddi i fenywod yn Abertawe. Yn 1879 sefydlodd gynllun ysgoloriaethau fel y gallai plant disglair o ysgolion elfennol gogledd Cymru fynd ymlaen â’u dysg.

Prifysgol i Gymru#

Ym mis Ebrill 1854, mewn cyfarfod yn Llundain, cynigiodd Hugh Owen gyntaf y syniad o goleg prifysgol i Gymru. Am ddeunaw mlynedd gweithiodd drosto, fel ysgrifennydd pwyllgor Llundain o 1863, ac arweiniodd y trafodaethau a ddaeth â Thomas Charles Edwards yn brifathro cyntaf iddo. Yn 1872, gyda chriw bychan o gyfeillion, gwelodd Goleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth.

Teithio dros y coleg#

Pan ymddeolodd o’i swydd yn Llundain rhoddodd ei holl amser a’i nerth i’r coleg ifanc. Teithiodd ar hyd a lled Cymru, yn siarad mewn cyfarfod ar ôl cyfarfod, a gwnaeth les y coleg yn achos byw i bobl Cymru gartref ac mewn cymunedau Cymreig ymhell i ffwrdd. Gosododd ei dystiolaeth i bwyllgor 1880 ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru yr hyn a wnaeth dros Aberystwyth a’i obeithion am ysgolion canolradd drwy Gymru.

Yr Eisteddfod a’r Cymmrodorion#

Cymerodd ran flaenllaw yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yng Nghymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, a helpodd i ddod â bywyd a threfn newydd i’r ddwy. Ym mis Awst 1881 urddwyd ef yn farchog am ei wasanaeth i Gymru.

Ei gofeb#

Bu farw Syr Hugh Owen ym Menton yn Ffrainc ar 20 Tachwedd 1881, dri mis wedi’i urddo’n farchog, a’i gladdu yn Abney Park yn Llundain. Saif ei gerflun ar y Maes yng Nghaernarfon, ac mae llyfrgell Prifysgol Aberystwyth ac Ysgol Syr Hugh Owen yn dwyn ei enw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf