Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1808–1831
Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Dic Penderyn: Dic o Benderyn, y bwthyn yn Aberafan lle y’i ganed
Dic Penderyn
Dic Penderyn yw’r enw y mae Cymru’n cofio Richard Lewis wrtho, glöwr ifanc a grogwyd yng Nghaerdydd yn 1831 wedi Gwrthryfel Merthyr am glwyfo milwr, gweithred yr oedd pobl Merthyr yn sicr nad oedd wedi’i chyflawni. Llofnododd un fil ar ddeg dros ei fywyd, ac aeth i’r crocbren gan ddweud ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Mae wedi’i anrhydeddu byth ers hynny fel merthyr cyntaf dosbarth gweithiol Cymru.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn ↗Wicipedia CymraegGwrthryfelwr o Gymru oedd Dic Penderyn (enw bedydd: Richard Lewis) (1808 – 13 Awst 1831), glöwr a llafurwr yn ôl ei alwedigaeth; ganwyd yn Aberafan a daeth yn enwog wedi iddo gael ei grogi ar gam; trigai ym Merthyr Tudful a chymerodd ran yng Ngwrthryfel Merthyr ar 3 Mehefin 1831; fe’i harestiwyd gyda’i gyfaill Lewis Lewis, un o’r arweinwyr; fe’i cyhuddwyd o drywanu milwr yn ei goes gyda bidog, er y teimlai nifer ar y pryd ei fod yn ddieuog; dywedir fod y llywodraeth Brydeinig am ladd o leiaf un o’r gwrthryfelwyr fel esiampl; wedi ei farwolaeth, cafodd ei ddyrchafu i statws merthyr Cymreig; claddwyd ef ym mynwent eglwys y Santes Fair, Aberafan.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis, a anwyd yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, labrwr a glöwr; cyhuddwyd o drywanu’r Preifat Donald Black, na allai ei adnabod, a heb dystiolaeth iddo chwarae rhan fawr yn y gwrthryfel; roedd dros 11,000 o enwau ar ddeiseb drosto; fe’i crogwyd am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, yng Nghaerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; fe’i claddwyd yn y Santes Fair, Aberafan, gyda chofeb o 1966; cyffesodd Ianto Parker ar ei wely angau yn America yn 1874; mae llechen ym Marchnad Caerdydd, a gwnaed deisebau am bardwn yn 2015 a 2016.
| Ganed | 1807 neu 1808, bwthyn Penderyn, Aberafan |
|---|---|
| Gwaith | Glöwr a llafurwr, Merthyr Tudful |
| Y Gwrthryfel | Merthyr, Mehefin 1831 |
| Profwyd | Brawdlys Caerdydd, 13 Gorffennaf 1831, o flaen yr Ustus Bosanquet |
| Crogwyd | 13 Awst 1831, Heol Eglwys Fair, Caerdydd, yn 23 oed |
| Claddwyd | Mynwent y Santes Fair, Aberafan |
| Coffa | Plac ym Marchnad Caerdydd; cofeb yn llyfrgell Merthyr, 1977 |
Ganed Richard Lewis yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a’i wraig Margaret. Yn 1819 symudodd y teulu i Ferthyr Tudful, tref haearn fwyaf y byd ar y pryd, ac aeth Richard a’i dad i weithio yn y pyllau. Gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi cael peth addysg yn y capel, oherwydd Methodistiaid oedd ei deulu, a phriododd ei chwaer Elizabeth y pregethwr Methodist Morgan Howells.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Lewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.
Yn haf 1831 torrwyd cyflogau ym Merthyr a diswyddwyd dynion, ac roedd llys y dyledwyr yn cipio eiddo teuluoedd y gweithwyr. Yn nyddiau cyntaf Mehefin cododd y gweithwyr, cymryd yr eiddo a gipiwyd yn ôl a chodi baner goch, y dywedir yn aml mai hi oedd y gyntaf i’w chodi ym Mhrydain yn faner i’r werin weithiol. Ar 3 Mehefin daeth milwyr y 93ain Ucheldirwyr i’r Castle Inn, lle’r oedd y meistri haearn a’r ynadon wedi ymgasglu. Roedd Dic yn y dyrfa y tu allan. Gwthiodd y dyrfa ymlaen i gymryd mysgedi’r milwyr, taniodd y milwyr o’r tu mewn drwy’r ffenestri, a lladdwyd llawer o bobl Merthyr: cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd, a phedwar ar hugain yw’r nifer a roddir amlaf.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.Lewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.New petition launched to clear the name of Dic Penderyn ↗Nation.Cymru, 8 Mai 2023, yn dyfynnu dyddiadur Harriet Arbuthnot, Mehefin 1831 (Saesneg)Ysgrifennodd Harriet Arbuthnot ym Mehefin 1831 am ‘a great riot in Wales’ lle ‘the soldiers have killed 24 people’, a’i gymharu â Peterloo, yr ysgrifennodd y papurau amdano am wythnosau tra ‘this Welsh riot is scarcely mentioned’.
Yn yr ymrafael y tu allan i’r dafarn clwyfwyd milwr, y Preifat Donald Black, yn ei goes. Arestiwyd Dic Penderyn a Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, a chyhuddwyd Dic o’i glwyfo. Nid oedd tystiolaeth iddo chwarae unrhyw ran fawr yn y gwrthryfel, a chyfaddefodd Black ei hun yn rhwydd na wyddai pwy a’i trawodd.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis, a anwyd yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, labrwr a glöwr; cyhuddwyd o drywanu’r Preifat Donald Black, na allai ei adnabod, a heb dystiolaeth iddo chwarae rhan fawr yn y gwrthryfel; roedd dros 11,000 o enwau ar ddeiseb drosto; fe’i crogwyd am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, yng Nghaerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; fe’i claddwyd yn y Santes Fair, Aberafan, gyda chofeb o 1966; cyffesodd Ianto Parker ar ei wely angau yn America yn 1874; mae llechen ym Marchnad Caerdydd, a gwnaed deisebau am bardwn yn 2015 a 2016.
Fe’i profwyd ym mrawdlys Caerdydd o flaen yr Ustus Bosanquet ar 13 Gorffennaf 1831, mewn achos o un diwrnod. Rhoddodd dau ddyn o Ferthyr, James Abbott, barbwr, a William Williams, teiliwr, dystiolaeth yn ei erbyn, a chafwyd ef yn euog a’i ddedfrydu i’w grogi ar 31 Gorffennaf. Roedd pobl Merthyr yn sicr ei fod yn ddieuog, a dywedid bod un fil ar ddeg o enwau ar ddeiseb am ei fywyd. Roedd y meistr haearn o Grynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd, a ymwelodd ag ef yn y carchar, yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, casglodd dystiolaeth ym Merthyr a pherswadio’r barnwr fod y ddedfryd yn anniogel. Ni allai Price gael gwrandawiad gan yr Ysgrifennydd Cartref, yr Arglwydd Melbourne, ar y dechrau, ond drwy’r Arglwydd Ganghellor, yr Arglwydd Brougham, enillodd ohiriad o bythefnos. Pan ddaeth hwnnw i ben, dywedodd Melbourne na welai reswm i newid y ddedfryd.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Price, Joseph Tregelles (1784–1854), Quaker and ironmaster ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)O waith haearn Abaty Nedd; ymwelodd â Dic Penderyn yng ngharchar Caerdydd, daeth yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog a marchogodd i weld yr Arglwydd Melbourne, gan ennill gohiriad byr; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Heddwch 1816; ni chai ei ddynion fyth wneud gynnau mawr, bwledi na gynnau.
Crogwyd Dic Penderyn y tu allan i garchar Caerdydd, yn Heol Eglwys Fair, am wyth o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831. Roedd yn dair ar hugain oed. Yn y carchar cafodd lythyr ei ysgrifennu at ei chwaer, yn gofyn am drefnu ei gladdu. Cerddodd pedwar gweinidog Wesleaidd a fu gydag ef yn ei oriau olaf, yn eu plith y bardd William Rowlands, Gwilym Lleyn, gydag ef at y crocbren, a’i eiriau olaf oedd ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Mynedfa Marchnad Caerdydd sydd yn y fan heddiw, ac mae plac yno er cof amdano.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis, a anwyd yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, labrwr a glöwr; cyhuddwyd o drywanu’r Preifat Donald Black, na allai ei adnabod, a heb dystiolaeth iddo chwarae rhan fawr yn y gwrthryfel; roedd dros 11,000 o enwau ar ddeiseb drosto; fe’i crogwyd am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, yng Nghaerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; fe’i claddwyd yn y Santes Fair, Aberafan, gyda chofeb o 1966; cyffesodd Ianto Parker ar ei wely angau yn America yn 1874; mae llechen ym Marchnad Caerdydd, a gwnaed deisebau am bardwn yn 2015 a 2016.Dic Penderyn, Welsh working class martyr ↗Siôn Williams, Historic UK, 14 Mehefin 2024 (Saesneg)Fe’i crogwyd y tu allan i garchar Caerdydd yn Heol Eglwys Fair, mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; mae plac y tu allan i’r farchnad ger safle’r crocbren; gosodwyd cofeb ar ei fedd gan undebwyr llafur yn 1966; dadorchuddiwyd cofeb y tu allan i lyfrgell Merthyr Tudful yn 1977.
O Arglwydd, dyma gamwedd.
Dic Penderyn ar y crocbren, 13 Awst 1831

Drannoeth, ddydd Sul 14 Awst, dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg i Aberafan. Claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, a thu allan i wal y fynwent pregethodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells i’r dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn. Yn 1966 gosododd undebwyr llafur groes garreg ar ei fedd.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn, Welsh working class martyr ↗Siôn Williams, Historic UK, 14 Mehefin 2024 (Saesneg)Fe’i crogwyd y tu allan i garchar Caerdydd yn Heol Eglwys Fair, mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; mae plac y tu allan i’r farchnad ger safle’r crocbren; gosodwyd cofeb ar ei fedd gan undebwyr llafur yn 1966; dadorchuddiwyd cofeb y tu allan i lyfrgell Merthyr Tudful yn 1977.

Yn 1874 adroddodd gweinidog uchel ei barch gyda’r Annibynwyr, y Parchedig Evan Evans o Nant-y-glo, fod gŵr wedi cyfaddef wrtho ar ei wely angau yn America mai ef a glwyfodd Donald Black, a’i fod wedi ffoi dros y môr rhag cael ei ddal; mae hanesion diweddarach yn enwi’r gŵr fel Ianto Parker. Dywedir i James Abbott, a roddodd dystiolaeth yn erbyn Dic, gyfaddef ymhen blynyddoedd iddo ddweud celwydd ar ei lw.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis, a anwyd yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, labrwr a glöwr; cyhuddwyd o drywanu’r Preifat Donald Black, na allai ei adnabod, a heb dystiolaeth iddo chwarae rhan fawr yn y gwrthryfel; roedd dros 11,000 o enwau ar ddeiseb drosto; fe’i crogwyd am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, yng Nghaerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; fe’i claddwyd yn y Santes Fair, Aberafan, gyda chofeb o 1966; cyffesodd Ianto Parker ar ei wely angau yn America yn 1874; mae llechen ym Marchnad Caerdydd, a gwnaed deisebau am bardwn yn 2015 a 2016.
Nid yw teulu Dic na’i dref erioed wedi peidio â gofyn am glirio’i enw. Yn 2000 dechreuodd ei ddisgynyddion achos am bardwn; yn 2015 cyflwynodd Ann Clwyd AS ddeiseb yn Nhŷ’r Cyffredin; yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd Stephen Kinnock AS ddirprwyaeth o ddisgynyddion Dic ac ymgyrchwyr o Aberafan a Merthyr i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Yr ateb bob tro oedd mai dim ond lle bo tystiolaeth newydd yn dangos y tu hwnt i amheuaeth fod rhywun yn ddieuog y rhoddir pardwn brenhinol. Yn 2023 gofynnodd deiseb newydd i’r Brenin Charles am bardwn brenhinol, ac mae’r ymgyrch yn parhau.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Kinnock dismayed at decision not to grant a posthumous pardon for Dic Penderyn ↗Stephen Kinnock AS, 16 Tachwedd 2016 (Saesneg)Yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd ddirprwyaeth o ddisgynyddion Dic Penderyn ac ymgyrchwyr o Aberafan a Merthyr i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder gyda deiseb o 600 o enwau; atebodd y Weinyddiaeth na allai ychwanegu dim at ateb 2015, mai dim ond lle bo tystiolaeth yn dangos yn derfynol fod rhywun yn ddieuog y defnyddir Uchelfraint Drugaredd; dywedodd Kinnock y byddai’r frwydr yn parhau.New petition launched to clear the name of Dic Penderyn ↗Nation.Cymru, 8 Mai 2023 (Saesneg)Gofynnodd deiseb newydd a lansiwyd dros benwythnos y coroni i’r Brenin Charles am bardwn brenhinol i Richard Lewis; ymhlith ymdrechion cynharach mae deiseb Ann Clwyd yn 2015.
Rhoddodd ei farwolaeth nerth i’r undebau llafur ac i’r Siartwyr. Yn 1966 gosododd undebwyr gofeb ar ei fedd yn Aberafan, ac yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru yn llyfrgell Merthyr. Mae plac yn nodi man ei grogi ym Marchnad Caerdydd, mae ei ddisgynyddion ac aelodau seneddol wedi gofyn am bardwn, ac mae ei hanes yn fyw mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas ac mewn caneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn ↗Wicipedia CymraegGwrthryfelwr o Gymru oedd Dic Penderyn (enw bedydd: Richard Lewis) (1808 – 13 Awst 1831), glöwr a llafurwr yn ôl ei alwedigaeth; ganwyd yn Aberafan a daeth yn enwog wedi iddo gael ei grogi ar gam; trigai ym Merthyr Tudful a chymerodd ran yng Ngwrthryfel Merthyr ar 3 Mehefin 1831; fe’i harestiwyd gyda’i gyfaill Lewis Lewis, un o’r arweinwyr; fe’i cyhuddwyd o drywanu milwr yn ei goes gyda bidog, er y teimlai nifer ar y pryd ei fod yn ddieuog; dywedir fod y llywodraeth Brydeinig am ladd o leiaf un o’r gwrthryfelwyr fel esiampl; wedi ei farwolaeth, cafodd ei ddyrchafu i statws merthyr Cymreig; claddwyd ef ym mynwent eglwys y Santes Fair, Aberafan.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis, a anwyd yn 1807 neu 1808 yn Aberafan, labrwr a glöwr; cyhuddwyd o drywanu’r Preifat Donald Black, na allai ei adnabod, a heb dystiolaeth iddo chwarae rhan fawr yn y gwrthryfel; roedd dros 11,000 o enwau ar ddeiseb drosto; fe’i crogwyd am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, yng Nghaerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; fe’i claddwyd yn y Santes Fair, Aberafan, gyda chofeb o 1966; cyffesodd Ianto Parker ar ei wely angau yn America yn 1874; mae llechen ym Marchnad Caerdydd, a gwnaed deisebau am bardwn yn 2015 a 2016.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrArloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf