Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1834–1891

Hugh Owen Thomas

Mab i deulu o feddygon esgyrn o Fôn; achubodd sblint Thomas ddegau o filoedd o fywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1834–1891 (wedi’i gofnodi) Tad llawfeddygaeth orthopedig Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Dyfeisiodd sblint Thomas, a dorrodd farwolaethau o glun wedi’i thorri o 80% i lai na 20%
Hugh Owen Thomas
Hugh Owen Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Henry Keet, Parth cyhoeddus

Anrhydeddir Hugh Owen Thomas, o deulu meddygon esgyrn Môn, fel tad llawfeddygaeth orthopedig yng ngwledydd Prydain. Yn ei glinig ymhlith tlodion Lerpwl cynlluniodd sblint Thomas, a dorrodd farwolaethau o dorri asgwrn y forddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf o bedwar o bob pump i lai nag un o bob deg. Ni wnaeth yr un arloeswr arall gymaint i osod sylfeini llawfeddygaeth yr esgyrn a’r cymalau.

Ganed23 Awst 1834, Bodedern, Môn
TeuluMeddygon Esgyrn Môn
HyfforddiantCaeredin, Coleg y Brifysgol Llundain a Pharis; MRCS 1857
Yn enwog amSblint Thomas, a ddisgrifiwyd gyntaf yn 1875
Bu farw6 Ionawr 1891, Lerpwl, yn 57 oed

Meddygon Esgyrn Môn#

Deuai Hugh Owen Thomas o linach enwog o feddygon esgyrn. Yn y ddeunawfed ganrif cymerwyd bachgen, unig oroeswr llongddrylliad ger Llanfairynghornwy, i mewn gan gwpl di-blant o’r enw Thomas a ffermiai’r Maes. Cymerodd eu henw, priododd ferch o Fôn, a daeth yn dad i deulu o feddygon esgyrn.

Enillodd y cyntaf ohonynt, Evan Thomas (1735–1814), enw mawr drwy Ogledd Cymru a’r gororau, a chododd yr Is-iarll Bulkeley gofeb iddo yn eglwys Llanfairynghornwy fel cymwynaswr cyhoeddus. Symudodd ei ŵyr, Evan Thomas arall, i Lerpwl tua 1835. Yno triniai esgyrn a chymalau afiach â gorffwys hir, ac arbedodd lawer aelod rhag y gyllell.

Bachgen o Fôn#

Ganed Hugh, yr hynaf o bum mab Evan, ym Modedern ar 23 Awst 1834, pan oedd ei rieni adref ar ymweliad. Roedd yn blentyn gwan, ac fe’i hanfonwyd i fyw at ei nain a’i daid yn Rhoscolyn hyd nes oedd yn dair ar ddeg, yn y gobaith y byddai awyr Môn yn ei gryfhau.

Hyfforddi’n feddyg#

Wedi ysgol yn New Brighton fe’i prentisiwyd gyda’i ewythr, Dr Owen Roberts o Lanelwy. Aeth ymlaen i Brifysgol Caeredin yn 1855 ac yna i Goleg y Brifysgol Llundain, gan gymhwyso’n llawfeddyg yn 1857, ac astudiodd lawfeddygaeth yn ysbytai Paris. Yng Nghaeredin synnodd mor aml y torrid cymalau afiach allan, oherwydd gwelsai ei dad yn iacháu cleifion o’r fath heb y gyllell.

Y clinig yn Nelson Street#

Sefydlodd ei bractis ei hun yn Lerpwl, yn 24 Hardy Street, ac yn 1866 cymerodd 11 Nelson Street, gydag ystafelloedd aros, ystafelloedd ymgynghori, meddygfa a gweithdy. Cadwyd gof a gweithiwr lledr yn brysur yn gwneud sblintiau o’i gynllun, a daeth tŷ Hardy Street yn ysbyty bach o wyth gwely. Ymhen blynyddoedd daeth y clinig yn fyd-enwog.

Dygai clwyfedigion dociau Glannau Mersi a thlodion y strydoedd cyfagos lif cyson o gleifion ato, gan roi cyfle iddo roi dulliau’r teulu ar waith ar raddfa fawr. Ei reol oedd gorffwys, gorffwys a fyddai’n ‘orfodol, di-dor a hir’.

Sblint Thomas#

Yn 1875 disgrifiodd ei lyfr Diseases of the Hip, Knee, and Ankle Joints am y tro cyntaf ei sblintiau clun a phen-glin enwog, a dangos ei fod yn feddyliwr gwreiddiol mewn llawfeddygaeth. Dilynodd llawer o lyfrau eraill. Rhoddir ei enw hefyd i brawf Thomas ar gyfer y glun, coler Thomas a sawdl Thomas.

Cariodd ei nai Syr Robert Jones, a hyfforddwyd ganddo, ei ddysgeidiaeth a’i sblintiau at y proffesiwn cyfan. Pan ddechreuwyd defnyddio sblint Thomas i drin milwyr clwyfedig yn 1916, syrthiodd marwolaethau o dorri asgwrn y forddwyd o 80 ym mhob cant i 8 ym mhob cant erbyn 1918. Yn y rhyfel a byth ers hynny mae wedi arbed miloedd o aelodau.

Ei gofio#

Bu farw Hugh Owen Thomas, wedi ei lethu gan waith, ar 6 Ionawr 1891, yn 57 oed, a bu’r galar yn Lerpwl yn rhyfeddol. Gelwir ef a Robert Jones yn dadau llawfeddygaeth orthopedig, a chariwyd ei egwyddorion i America a thrwy’r byd.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf