Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1929–1997

Ivor Allchurch

Y blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1929–1997 (wedi’i gofnodi) Bachgen Aur pêl-droed Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Chwaraeon
Cerflun Ivor Allchurch wrth stadiwm Abertawe
Cerflun Ivor Allchurch wrth stadiwm Abertawe · Llun: Wikimedia Commons · Rhysowainwilliams, CC BY-SA 3.0

Roedd Ivor Allchurch o Abertawe, Bachgen Euraid pêl-droed Cymru, yn un o’r chwaraewyr mwyaf dawnus erioed i wisgo crys coch Cymru. Sgoriodd ddwy gôl hollbwysig yng Nghwpan y Byd 1958, enillodd 68 cap, record Gymreig hyd 1986, a daeth yn brif sgoriwr erioed Abertawe.

Ganed16 Hydref 1929, Waun-wen Road, Abertawe
SafleMewnwr
ClybiauSwansea Town, Newcastle United, Dinas Caerdydd
Cymru68 cap, 23 gôl, o 1950
Cwpan y BydSweden 1958: dwy gôl, yr wyth olaf
AnrhydeddauPersonoliaeth Chwaraeon BBC Cymru 1962; MBE 1966
Bu farw10 Gorffennaf 1997, Llandeilo Ferwallt, Abertawe

Bachgen o Blasmarl#

Ganed Ivor John Allchurch yn Waun-wen Road, Abertawe, ar 16 Hydref 1929, y chweched o saith plentyn Charles Allchurch, ffwrneisiwr, a’i wraig Mabel. Fe’i magwyd mewn tŷ llawn yn Landeg Street, Plasmarl, a gadawodd Ysgol Plasmarl yn bedair ar ddeg i weithio mewn swyddfa ac yna’n borthor yn y farchnad bysgod.

Gwelodd sgowt, Joe Sykes, ef yn chwarae pêl-droed ieuenctid a’i arwyddo i Swansea Town. Ddwywaith daeth clybiau eraill amdano yn fachgen, ond ni thorrai’r gair a roddodd ef a’i dad i’r Elyrch.

Y Bachgen Euraid#

Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Abertawe ar Ŵyl San Steffan 1949, ac yn Ionawr 1950 sgoriodd ei gôl gyntaf mewn buddugoliaeth yn y Cwpan dros Birmingham City. Dywedodd Joe Mercer o Arsenal ei fod bron â’u dychryn i farwolaeth. Yn 1950–51 chwaraeodd bob gêm gynghrair o’r tymor, y chwaraewr ieuengaf erioed yn Abertawe i wneud hynny.

Yn fewnwr cain gyda mwng o wallt golau, creai gyfleoedd i eraill â phasio miniog a sgoriai ddigon ei hun â throed chwith nerthol. Ni anghofiodd y rhai a’i gwelodd, medd y Bywgraffiadur Cymreig, y ffordd y llithrai heibio i amddiffynwyr syn. Daeth Bachgen Euraid pêl-droed Cymru yn arwr cenedlaethol cyn hir.

Ffyddlon i’r Elyrch#

Roedd clybiau mawr am ei gael, ac Arsenal yn cynnig £30,000 yn 1952, ond arhosodd gydag Abertawe, yn aml yn gapten, nes ei fod yn wyth ar hugain. Yn 1953 priododd Esme Thomas o Abertawe; cawsant ddau fab.

Sweden, 1958#

Chwaraeodd dros Gymru gyntaf ym mis Tachwedd 1950, ac ochr yn ochr â’i frawd Len yn y blynyddoedd wedyn. Daeth yr uchafbwynt yng Nghwpan y Byd yn Sweden yn 1958, lle helpodd ei ddwy gôl Gymru i gyrraedd rownd yr wyth olaf cyn colli i Frasil, yr enillwyr.

Enillodd 68 cap dros Gymru, record a safodd hyd 1986, a gwnaeth ei 23 gôl ef yn gyd-brif sgoriwr Cymru gyda Trevor Ford nes i Ian Rush fynd heibio iddynt.

Newcastle, Caerdydd ac adref#

Yn 1958 ymunodd â Newcastle United am £28,000 ac roedd yn uchel ei barch yno. Yn 1962 symudodd i Ddinas Caerdydd, gan sgorio yn ei gêm gyntaf, a bu’n brif sgoriwr iddynt ddwywaith. Yn 1965, yn dri deg pump, aeth adref i Abertawe am 143 gêm arall. At ei gilydd chwaraeodd 782 o gemau i glybiau a sgorio 284 o goliau, a daliodd i chwarae nes ei fod yn hanner cant, gan orffen gyda Phontardawe.

Ei gofio#

Ef oedd Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC Cymru yn 1962 a gwnaed ef yn MBE yn 1966. Yn ddyn swil a diymhongar, fe’i hystyrid gan bawb a chwaraeodd gydag ef yn ŵr bonheddig go iawn. Bu farw yn Llandeilo Ferwallt ar 10 Gorffennaf 1997. Yn 2005 cododd cefnogwyr Abertawe gerflun efydd maint bywyd ohono y tu allan i Stadiwm Liberty, ac mae rhai yn dal i gyffwrdd â’i esgid am lwc cyn gêm.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf