Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1930–2013

Cliff Morgan

Y maswr o Drebanog a ddisgleiriodd i Gymru a’r Llewod yn Ne Affrica yn 1955, ac y disgrifiodd ei lais y cais enwocaf mewn rygbi.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1930–2013 (wedi’i gofnodi) Y maswr hudol a llais y rygbi Cymru’r Ugeinfed Ganrif Chwaraeon
Trebanog, uwchben y Rhondda, lle ganwyd Cliff Morgan
Trebanog, uwchben y Rhondda, lle ganwyd Cliff Morgan · Llun: Wikimedia Commons · Roger Cornfoot, CC BY-SA 2.0

Roedd Cliff Morgan o Drebanog yn un o feswyr mawr rygbi: enillydd y Gamp Lawn, capten Cymru, a Morgan the Magnificent i’r De Affricaniaid a’i gwelodd yn arwain y Llewod yn 1955. Wedyn daeth ei lais cynnes yn llais chwaraeon ar y BBC, a chofir o hyd ei sylwebaeth ar gais enwog y Barbariaid yn 1973.

Ganed7 Ebrill 1930, Top Trebanog Road, Trebanog, Rhondda
SafleMaswr
ClwbCaerdydd: 202 gêm, 38 cais
Cymru29 cap, 1951 hyd 1958; capten 1956
LlewodDe Affrica 1955; capten yn y Trydydd Prawf
DarlleduPennaeth Chwaraeon Teledu’r BBC, 1976 hyd 1987
Bu farw29 Awst 2013

Trebanog#

Ganed Clifford Isaac Morgan yn 159 Top Trebanog Road, Trebanog, ar 7 Ebrill 1930, unig blentyn Clifford Morgan, glöwr a phêl-droediwr da, a’i wraig Edna May. Saesneg oedd iaith yr aelwyd, ond dysgodd Gymraeg gan ei dad a’i siarad yn rhugl.

Carai gerddoriaeth, canai’r piano a chymerai ran yn eisteddfodau’r ysgol. Yn ddwy ar bymtheg canai’n ail denor wrth ochr ei dad yng Nghôr Cymysg Porth a’r Cylch, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nolgellau yn 1949 ac Aberystwyth yn 1951.

Ned Gribble#

Yn Ysgol Ramadeg Tonyrefail ni ddechreuodd chwarae rygbi nes ei fod yn un ar bymtheg. Symudodd ei athro Ned Gribble ef i safle’r maswr a’i ddysgu i basio a rhedeg yn hytrach na chicio, ac ni chiciodd Morgan gôl adlam erioed dros Gymru. Aeth yn syth o’r ysgol i Gaerdydd yn 1949, lle gofalodd Rex Willis, Jack Matthews a Bleddyn Williams am y gŵr ifanc bychan ar y cae.

Cymru#

Enillodd ei gap cyntaf yn erbyn Iwerddon ym Mharc yr Arfau ar 10 Mawrth 1951, yn ugain oed. Pan gyhoeddwyd y tîm, roedd torf gyda baneri yn ei ddisgwyl yn Nhrebanog, a daeth hyd yn oed gyrrwr y bws allan i ysgwyd ei law. Yn 1952 ysbrydolodd Gymru i fuddugoliaethau dros Loegr, yr Alban ac Iwerddon ar y ffordd i’r Gamp Lawn.

Yn 1953 helpodd Gaerdydd a Chymru i guro’r Crysau Duon, ac yn 1956 arweiniodd Gymru yn gapten i’r bencampwriaeth. Enillodd 29 cap, record i faswr Cymru a safodd am dri deg saith o flynyddoedd.

Morgan the Magnificent#

Ar daith y Llewod i Dde Affrica yn 1955 ef hefyd oedd arweinydd y côr, yn dysgu caneuon y pedair gwlad i’r garfan, a’r geiriau Cymraeg mewn sialc ar fwrdd du. Helpodd ei gais yn y prawf cyntaf yn Ellis Park, o flaen torf o 100,000, record byd, i ennill gêm gyffrous 23–22, ac fel capten yn y Trydydd Prawf yn Pretoria arweiniodd y Llewod i fuddugoliaeth 9–6.

Galwodd papurau De Affrica ef yn Morgan the Magnificent, ac adwaenir y daith yno o hyd fel taith Cliff Morgan.

Pan chwaraei di’n saff, mae’r gêm yn dlotach.

Cliff Morgan

Llais chwaraeon#

Yn 1955 priododd Nuala Martin; cawsant ddau o blant. Wedi ei gêm olaf dros Gymru yn 1958 ymunodd â BBC Cymru, ac yn 1960 daeth yn Drefnydd Chwaraeon. Aeth ymlaen i olygu This Week i ITV, i gynhyrchu Grandstand, ac o 1970 i fod yn gapten tîm ar A Question of Sport. Cofir o hyd ei sylwebaeth ar y Barbariaid yn erbyn y Crysau Duon yng Nghaerdydd yn 1973, ar y cais euraid hwnnw.

O 1976 hyd 1987 bu’n Bennaeth Chwaraeon Teledu a Darllediadau Allanol y BBC, yn goruchwylio’r darllediadau o Gwpanau’r Byd a’r Gemau Olympaidd, ac wedyn clywid ei lais cynnes ar Radio 4 yn Sport on Four hyd 1998.

Ei gofio#

Bu farw Cliff Morgan ar 29 Awst 2013. Gwnaed ef yn OBE ac yn CVO am ei waith ym myd darlledu, ac roedd ymhlith y chwaraewyr cyntaf a enwyd yn Oriel Anfarwolion Rygbi Rhyngwladol yn 1997, ochr yn ochr â Gareth Edwards, Barry John a J. P. R. Williams.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf