Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1919–2015

Merêd

Y canwr o Lanegryn a ganodd gyda Thriawd y Coleg, a achubodd ac a astudiodd ganeuon gwerin Cymru, ac a ddiffoddodd drosglwyddydd i ennill sianel deledu Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1919–2015 (wedi’i gofnodi) Canwr, ysgolhaig canu gwerin ac ymgyrchydd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
Mered a Phyllis Kinney yn eu cartref yng Nghwmystwyth, 2012
Mered a Phyllis Kinney yn eu cartref yng Nghwmystwyth, 2012 · Llun: Wikimedia Commons · Wicym, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Merêd: ffurf anwes ar Meredydd, ei enw ei hun

Cyffyrddodd Merêd, Dr Meredydd Evans o Danygrisiau, â bron pob rhan o fywyd diwylliannol Cymru: canwr gwerin, athronydd, darlledwr ac ymladdwr dros y Gymraeg. Canodd ar Noson Lawen gyda Thriawd y Coleg, cariodd ganu gwerin Cymru i Efrog Newydd, rhoddodd Fo a Fe a Ryan a Ronnie i Gymru, a safodd dros hawliau’r iaith drwy ddulliau heddychlon gydol ei oes hir.

Ganed9 Rhagfyr 1919, Top Pentre, Llanegryn, Meirionnydd
MagwydBryn Mair, Tanygrisiau
AstudioAthroniaeth ym Mangor; PhD yn Princeton, 1955
CanwrTriawd y Coleg ar Noson Lawen
BBC CymruPennaeth Adloniant Ysgafn, 1963 hyd 1973
Canu gwerinWelsh Folk Songs, Efrog Newydd, 1954; Canu’r Cymry gyda Phyllis Kinney
Bu farw21 Chwefror 2015, yn 95 oed

Tanygrisiau#

Ganed Meredydd Evans yn Top Pentre, Llanegryn, ar 9 Rhagfyr 1919, plentyn ieuengaf Charlotte Pugh a Richard Evans. Cyn ei fod yn flwydd symudodd y teulu i Fryn Mair, Tanygrisiau, lle gweithiai ei dad yn chwarel ithfaen y Foel. Cymuned dlawd ond cyfoethog ydoedd, a’i gartref yn gynnes a diwylliedig. Carai ei fam ddarllen, a hi a ganodd iddo gyntaf y caneuon gwerin Cymraeg a fyddai’n llenwi ei fywyd.

Pan aeth ei dad yn sâl, cariai ei gyd-chwarelwyr ef i’r gwaith a gwneud ei waith drosto er mwyn iddo ddal i ennill cyflog. Dywedai Merêd bob amser mai gwladwriaeth les oedd hon cyn bod y Wladwriaeth Les.

Y Co-op a’r capel#

Yn bedair ar ddeg bu raid iddo adael yr Ysgol Ganol ym Mlaenau Ffestiniog i weithio yn y Co-op, ond daliodd ati i ddarllen a thrafod llyfrau gyda’i gyfeillion. Erbyn 1938 roedd yn pregethu, a chofrestrodd yn wrthwynebydd cydwybodol. Yn 1940 rhoddodd tribiwnlys ryddhad diamod iddo ar sail grefyddol, ac arhosodd heddwch a di-drais yn sylfeini ei fywyd.

Bangor a Thriawd y Coleg#

Aeth i astudio ar gyfer y weinidogaeth yn y Rhyl a Bangor, ac yna troi at athroniaeth, gan ennill anrhydedd dosbarth cyntaf yn 1945. Ym Mangor daeth y cynhyrchydd Sam Jones ag ef i’r rhaglen radio Noson Lawen, a chyda Robin Williams a Cledwyn Jones canodd yn Nhriawd y Coleg, gan ysgrifennu eu caneuon yn aml. Gwrandawai efallai bumed o bobl Cymru, a daeth Merêd, ‘the Bangor Bing’, yn enw cyfarwydd.

Phyllis#

Ym mis Mawrth 1947 ym Mryn Meirion, Bangor, cyfarfu â Phyllis Kinney, cantores opera o Michigan. Priodasant ar 10 Ebrill 1948 a chawsant ferch, Eluned, a bu Phyllis wrth ei ochr am bron chwe deg saith o flynyddoedd.

Princeton a Boston#

Enillodd PhD mewn athroniaeth yn Princeton yn 1955 a dysgu ym Mhrifysgol Boston, lle dewisodd ei fyfyrwyr ef yn ddarlithydd y flwyddyn yn 1959. Yn Efrog Newydd yn 1954 recordiodd Welsh Folk Songs i Folkways Records, a dewisodd y New York Times hi yn un o recordiau gorau’r flwyddyn.

BBC Cymru#

Galwodd Cymru ef adref yn 1960, ac yn 1963 daeth yn Bennaeth Adloniant Ysgafn BBC Cymru. Mewn deng mlynedd rhyfeddol darganfu ddoniau fel Meic Stevens, Ryan Davies a Margaret Williams a gwneud rhaglenni fel Hob y Deri Dando, Fo a Fe, Disc a Dawn a Ryan a Ronnie, a gyfrifir bellach yn glasuron.

Y Dinesydd a’r dosbarth#

Yn 1970 sefydlodd Y Dinesydd, papur Cymraeg Caerdydd, rhagflaenydd y papurau bro a ledodd wedyn ar draws Cymru. O 1973 hyd 1985 arweiniodd addysg oedolion Cymraeg yng Nghaerdydd, gan ddysgu llenyddiaeth, canu gwerin, athroniaeth a Chymraeg i oedolion.

Achub y caneuon#

Gyda Phyllis casglodd, golygodd a chyhoeddodd ganeuon gwerin Cymru, yn eu plith dwy gyfrol Canu’r Cymry, gan helpu i gadw cerddoriaeth Cymru’n fyw a’i chario ar draws y byd. Mae eu papurau bellach yn rhan o Archif Gerddoriaeth Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Cydwybod y mudiad#

Wedi marw’r athronydd J. R. Jones yn 1970, daeth Merêd yn llais moesol y mudiad cenedlaethol, gan ddadlau dros hawliau’r Gymraeg a’r hawl i weithredu’n uniongyrchol heddychlon i’w hamddiffyn. Yn 1979, gyda Ned Thomas a Pennar Davies, diffoddodd fast teledu Pencarreg yn yr ymgyrch am sianel Gymraeg.

Canu hyd y diwedd#

Yn 2012, ac yntau dros ei naw deg, canodd y ddeuawd ‘Cân y Dewis’ ar albwm Gai Toms, Bethel. Bu farw Merêd ar 21 Chwefror 2015, yn naw deg pump oed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf