Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1920–2003

Roy Jenkins

Mab glöwr o Abersychan a newidiodd gyfreithiau Prydain tuag at gymdeithas fwy goddefgar fel Ysgrifennydd Cartref, ac a fu’r unig Brydeiniwr yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1920–2003 (wedi’i gofnodi) Gwladweinydd diwygiadol Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Yr unig Brydeiniwr erioed yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd, 1977
Roy Jenkins
Roy Jenkins · Llun: Wikimedia Commons · Jean-Louis Debaize, CC BY 4.0

Daeth Roy Jenkins, mab i arweinydd y glowyr o Abersychan ger Pont-y-pŵl, yn Ysgrifennydd Cartref, yn Ganghellor y Trysorlys ac yn unig Lywydd Prydeinig y Comisiwn Ewropeaidd. Aeth ati i adeiladu’r hyn a alwai’n ‘gymdeithas wâr’, sefydlodd blaid wleidyddol newydd, ac ysgrifennodd gofiannau enwog i Gladstone a Churchill.

Ganed11 Tachwedd 1920, Greenlands, Abersychan, ger Pont-y-pŵl
YsgolYsgol Ramadeg Sir Abersychan
PrifysgolColeg Balliol, Rhydychen, dosbarth cyntaf mewn PPE
RhyfelSwyddog magnelau; torrwr codau yn Bletchley Park
SwyddiYsgrifennydd Cartref; Canghellor y Trysorlys, 1967 hyd 1970
EwropLlywydd y Comisiwn Ewropeaidd, 1977 hyd 1981
Bu farw5 Ionawr 2003, East Hendred, Swydd Rydychen

Abersychan#

Ganed Roy Harris Jenkins ar 11 Tachwedd 1920 yn Greenlands, Snatchwood Road, Abersychan, ger Pont-y-pŵl, unig fab Harriet Harris ac Arthur Jenkins, glöwr ac arweinydd undeb llafur a ddaeth yn Aelod Seneddol Pont-y-pŵl. Aeth i Ysgol Gynradd Pentwyn ac Ysgol Ramadeg Sir Abersychan.

Rhydychen a Bletchley#

Wedi chwe mis o ddosbarthiadau yng ngholeg y brifysgol yng Nghaerdydd, aeth i Goleg Balliol, Rhydychen, a chael dosbarth cyntaf mewn Gwleidyddiaeth, Athroniaeth ac Economeg. Yn yr Ail Ryfel Byd gwasanaethodd yn swyddog magnelau ac, o 1944, yn torri codau yn Bletchley Park.

Yn 1940 cyfarfu â Jennifer Morris, a phriodasant ar 20 Ionawr 1945. Cawsant ddau fab, Charles ac Edward, a merch, Cynthia.

Y Senedd a’r ysgrifbin#

Aeth i’r Senedd dros Southwark Central yn 1948 ac eisteddodd dros Stechford yn Birmingham o 1950 hyd 1977. Drwy’r cyfan ysgrifennai: Mr Balfour’s Poodle, am argyfwng 1910 a 1911, cofiant i Syr Charles Dilke, ac yn 1964 gofiant i’r Prif Weinidog Rhyddfrydol Asquith.

Cymdeithas wâr#

Wedi etholiad 1964 gwnaeth Harold Wilson ef yn Weinidog Awyrennau, ac yn 1965 yn Ysgrifennydd Cartref. Aeth ati i adeiladu’r hyn a alwai’n gymdeithas wâr: daeth y gosb eithaf i ben, diddymwyd sensoriaeth y theatr, diwygiwyd deddf ysgariad, ataliwyd y gansen fedw, ac ad-drefnwyd yr heddlu. Yn ei ail dymor yn y Swyddfa Gartref, o 1974 hyd 1976, pasiodd ddeddfau pwysig ar gydraddoldeb rhwng y rhywiau a’r hiliau.

Canghellor#

Ym mis Tachwedd 1967 daeth yn Ganghellor y Trysorlys, ac mewn tair blynedd yn y Trysorlys adferodd hyder yn yr economi wedi dibrisio’r bunt. O 1970 hyd 1972 bu’n Ddirprwy Arweinydd y Blaid Lafur.

Ewrop#

Arweiniodd yr ymgyrch Ie yn refferendwm Ewrop 1975, ac o 1977 hyd 1981 bu’n Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd ym Mrwsel, yr unig Brydeiniwr erioed i ddal y swydd.

Plaid newydd#

Yn ei Ddarlith Dimbleby yn 1979 galwodd am wleidyddiaeth newydd y canol. Yn 1981 sefydlodd ef a thri arall, y ‘Gang of Four’, y Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol, ac ef oedd ei harweinydd cyntaf. Yn 1982 enillodd is-etholiad Glasgow Hillhead, ac eisteddodd drosti hyd 1987.

Rhydychen a’r Arglwyddi#

Yn 1987 aeth i Dŷ’r Arglwyddi yn Arglwydd Jenkins o Hillhead, arweiniodd arglwyddi’r Democratiaid Rhyddfrydol o 1988 hyd 1997, ac etholwyd ef yn Ganghellor Prifysgol Rhydychen. Bu hefyd yn Llywydd y Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol.

Gladstone a Churchill#

Yn ei flynyddoedd olaf ysgrifennodd ei atgofion, A Life at the Centre, a chofiannau mawr i Gladstone yn 1995 a Churchill yn 2001, ac roedd bron â gorffen cofiant i Franklin Roosevelt pan fu farw.

Ei gofio#

Bu farw Roy Jenkins yn ei gartref yn East Hendred, Swydd Rydychen, ar 5 Ionawr 2003, yn wyth deg dau oed, a’i gladdu ym mynwent eglwys y pentref.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf