Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1845–1920

Syr Samuel Griffith

Mab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1845–1920 (wedi’i gofnodi) Awdur Cyfansoddiad Awstralia Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y cyntaf yn y byd Prif Ustus cyntaf Awstralia, 1903
Syr Samuel Griffith
Syr Samuel Griffith · Llun: Wikimedia Commons · State Library of Queensland, Parth cyhoeddus

Daeth Syr Samuel Walker Griffith, a aned ym Merthyr Tudful, yn un o sylfaenwyr Awstralia fodern. Bu’n Brif Weinidog Queensland ddwywaith, ysgrifennodd ddrafft Cyfansoddiad Awstralia sy’n llywodraethu’r wlad hyd heddiw, rhoddodd ei Chod Troseddol i Queensland, a bu’n Brif Ustus cyntaf Uchel Lys Awstralia. Galwodd ei gartref yn Brisbane yn ‘Merthyr’ ar ôl tref ei eni.

Ganed21 Mehefin 1845, Merthyr Tudful
I Awstralia1854, yn wyth oed
Prif Weinidog Queensland1883–1888 a 1890–1893
CyfansoddiadDrafftiwyd yng nghonfensiwn Sydney, 1891
Prif Ustus Awstralia1903–1919, y cyntaf
Bu farw9 Awst 1920, yn ‘Merthyr’, Brisbane

Mab y gweinidog o Ferthyr#

Ganed Samuel Walker Griffith ym Merthyr Tudful ar 21 Mehefin 1845, mab Edward Griffith, gweinidog eglwys Annibynnol Saesneg y dref, a Mary, merch Peter Walker o Abertawe. Yn 1854 hwyliodd y teulu i Awstralia, a daeth ei dad yn weinidog eglwys yr Annibynwyr yn Ipswich, ger Brisbane.

Cyfreithiwr a diwygiwr#

Wedi gyrfa ddisglair ym Mhrifysgol Sydney galwyd ef i far Queensland yn 1867, a’i wneud yn Gwnsler y Frenhines yn 1876. Yn 1872 fe’i hetholwyd i Senedd Queensland, lle bu am un mlynedd ar hugain gan ennill enw fel diwygiwr rhyddfrydol. Gwasanaethodd fel twrnai cyffredinol ac fel gweinidog addysg a gweinidog gwaith.

Prif Weinidog Queensland#

Daeth yn Brif Weinidog Queensland yn 1883 ac eto yn 1890. Cyflwynodd fesur i gyfreithloni undebau llafur, a dywedodd nad sut i bentyrru cyfoeth oedd problem fawr yr oes ond sut i’w rannu’n decach. Yn y Gynhadledd Drefedigaethol yn Llundain yn 1887 siaradodd dros undod yr Ymerodraeth, ac fe’i hurddwyd yn farchog yn 1886.

Nid sut i grynhoi cyfoeth yw problem fawr yr oes hon, ond sut i sicrhau ei rannu’n decach.

Samuel Griffith

Tad y Cyfansoddiad#

Credai Griffith yn gryf mewn uno trefedigaethau Awstralia yn un genedl. Yn 1891, yn gadeirydd y confensiwn yn Sydney, drafftiodd y cyfansoddiad, gan weithio gydag Andrew Inglis Clark. Cadwyd llawer o’i eiriau yn y Cyfansoddiad terfynol, a ddaeth yn gyfraith yn 1900, a dilynodd y pwyllgor a’i gorffennodd yn 1897–98 y fframwaith a osododd ef. Ef hyd yn oed a ysgrifennodd eiriad cymrodedd Adran 74 yn 1900.

Prif Ustus#

Yn 1893 daeth yn Brif Ustus Queensland. Yno drafftiodd God Troseddol Queensland, a fabwysiadwyd yn 1899 ac a dderbyniwyd wedyn yng Ngorllewin Awstralia, Tasmania, Papua Gini Newydd a chyn belled â Nigeria.

Pan grëwyd Uchel Lys Awstralia yn 1903, daeth yn Brif Ustus cyntaf arno. Mewn un mlynedd ar bymtheg ar y fainc eisteddodd ar tua 950 o achosion a gofnodwyd, ac yn 1913 eisteddodd ar y Cyfrin Gyngor yn Llundain.

Ysgolhaig a mab i Gymru#

Roedd yn ysgolhaig yn ogystal â barnwr, ac yn 1912 cyhoeddodd ei gyfieithiad Saesneg ei hun o Divina Commedia Dante. Yn 1913 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn ddoethur yn y gyfraith er anrhydedd, a bu’n noddwr cyntaf cymdeithas Gymraeg Brisbane, y mae ei llyfrgell Gymraeg yn gofeb iddo.

Bu farw Syr Samuel Griffith ar 9 Awst 1920 yn ei gartref yn Brisbane, a alwodd yn ‘Merthyr’. Mae Prifysgol Griffith yn Queensland a maestref Griffith yn Canberra yn dwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf