Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1843–1927

Frances Hoggan

Ganed yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1843–1927 (wedi’i gofnodi) Meddyg arloesol Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y Cymro cyntaf Y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, 1870
Plac Frances Hoggan, y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Ewrop
Plac Frances Hoggan, y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Ewrop · Llun: Wikimedia Commons · Dcs57, CC BY 4.0

Frances Hoggan o Aberhonddu oedd y Gymraes gyntaf i gymhwyso’n feddyg. Wedi’i chau allan o hyfforddiant meddygol ym Mhrydain, aeth i Zürich ac yn 1870 daeth y fenyw Brydeinig gyntaf i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop. Aeth ymlaen i redeg y practis meddygol gŵr-a-gwraig cyntaf ym Mhrydain, ac ymladdodd dros addysg merched yng Nghymru, dros feddygon benywaidd yn India a thros gyfiawnder rhwng yr hiliau.

Ganed20 Rhagfyr 1843, Aberhonddu
Doethur meddygaethPrifysgol Zürich, Mawrth 1870
PractisLlundain, gyda’i gŵr George Hoggan, o 1874
YmgyrchoeddEducation for Girls in Wales (1882); meddygon benywaidd i India; cyfiawnder hiliol
Bu farw5 Chwefror 1927, Brighton

Merch y curad o Aberhonddu#

Ganed Frances Morgan yn Aberhonddu ar 20 Rhagfyr 1843, yr hynaf o bump o blant Richard Morgan, curad Priordy Sant Ioan, Aberhonddu. Magwyd hi yn Aberafan a’r Bont-faen, ac aeth ymlaen i ysgolion yn Windsor, Paris a Düsseldorf.

Y ffordd i Zürich#

Yn 1866 dechreuodd hyfforddi’n feddyg yn Llundain, yn cael ei dysgu’n breifat gan Elizabeth Garrett. Ond yn 1867 caeodd Cymdeithas yr Apothecariaid ei harholiadau i unrhyw un a ddysgwyd yn breifat, a chau’r drws ar fenywod. Zürich oedd yr unig brifysgol bryd hynny a adawai i fenywod astudio meddygaeth, a’r hydref hwnnw dechreuodd y cwrs yno.

Enillodd barch athrawon a myfyrwyr fel ei gilydd. Pan wrthwynebodd athro anatomeg gael menyw yn ei ddosbarth, atebodd ef yn gadarn.

Herr Professor, mae’n llawer mwy ysgytwol ac amhriodol gwneud eithriadau yma. Rydym am astudio’r pwnc heb gyfyngiadau o unrhyw fath.

Frances Morgan, yn Zürich, fel y cofiodd Auguste Forel

Gorffennodd y cwrs mewn tair blynedd yn lle chwech, gan ddysgu Sansgrit iddi’i hun yn ei hamser sbâr. Ar 14 Mawrth 1870 amddiffynnodd ei thesis ar atroffi cyhyrol cynyddol gerbron dros bedwar cant o bobl, gan ddod y fenyw Brydeinig gyntaf i ennill gradd doethur meddygaeth Ewropeaidd.

Meddyg yn Llundain#

Wedi hyfforddiant pellach yn Fienna, Prâg a Pharis sefydlodd bractis yn Llundain erbyn diwedd 1870, ac o 1871 hyd 1878 bu’n feddyg cynorthwyol yn ysbyty menywod Elizabeth Garrett Anderson. Yn 1871 sefydlodd y National Health Society gydag Elizabeth Blackwell, i ddod â gwybodaeth am iechyd i bob dosbarth.

Ar 1 Ebrill 1874 priododd y meddyg George Hoggan. Gyda’i gilydd rhedasant y practis meddygol gŵr-a-gwraig cyntaf ym Mhrydain, gan ofalu’n bennaf am fenywod a phlant, a chyhoeddi ymchwil gyda’i gilydd. Yn 1877 daeth y feddyges gyntaf i’w chofrestru yng Nghymru.

Addysg i ferched yng Nghymru#

Yn 1880 roedd yn un o ddim ond pedair menyw a wahoddwyd i roi tystiolaeth i Bwyllgor Aberdâr ar addysg yng Nghymru. Yn 1882 cyhoeddodd Education for Girls in Wales, yn galw am ddysgu bechgyn a merched gyda’i gilydd ac am i fenywod gael yr un hawl i ysgoloriaethau yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Geilw haneswyr hi’n un o arloeswyr ffeministaidd blaenaf Cymru Oes Fictoria.

Llais dros gyfiawnder#

Galwodd am feddygon benywaidd i fenywod India, gan helpu i baratoi’r ffordd i Gronfa Dufferin, cefnogodd bleidlais i fenywod, a dadleuodd y dylai mamau gael mwy o hawliau dros eu plant. Yn 1907 ymwelodd ag arweinydd hawliau sifil America, W. E. B. Du Bois, yn Atlanta, ac yn 1911 siaradodd yn y Gyngres Hil Gyffredinol yn Llundain.

Ei chofio#

Bu farw Frances Hoggan yn Brighton ar 5 Chwefror 1927 a’i chladdu gyda’i gŵr yn Woking. Er 2016 mae Cymdeithas Ddysgedig Cymru wedi dyfarnu Medal Frances Hoggan i fenywod rhagorol Cymru ym myd gwyddoniaeth a meddygaeth, ac yn 2023 gosodwyd plac porffor yn ei man geni yn Aberhonddu.

Ar y llinell amser

  1. Frances Hoggan, meddyg

    Mae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.

    Frances Hoggan, meddyg

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf