Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1915–2009

T. Llew Jones

Athro a bardd o Bentre-cwrt a ysgrifennodd dros gant o lyfrau i blant Cymru, yn eu plith anturiaethau Barti Ddu.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1915–2009 (wedi’i gofnodi) Brenin llenyddiaeth plant Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Eisteddfod Genedlaethol Glynebwy, 1958, lle enillodd T. Llew Jones y Gadair
Eisteddfod Genedlaethol Glynebwy, 1958, lle enillodd T. Llew Jones y Gadair · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, Dim cyfyngiadau hysbys

Enillodd T. Llew Jones, mab i wehydd o Bentre-cwrt ar lan Teifi, gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwy flynedd yn olynol ac yna daeth yn brif awdur plant yr iaith Gymraeg. Swynodd ei straeon am Farti Ddu a Thwm Siôn Cati blant Cymru, daeth cerddi fel ‘Cwm Alltcafan’ yn glasuron, a bob mis Hydref mae ysgolion ar draws Cymru yn dal i gadw Diwrnod T. Llew Jones.

Ganed11 Hydref 1915, 1 Bwlch Melyn, Pentre-cwrt
AthroPrifathro Tre-groes a Choed-y-bryn, 1950 hyd 1975
Cadeiriau’r GenedlaetholGlynebwy 1958; Caernarfon 1959
LlyfrauTua chant, i blant ac oedolion
AnrhydeddauGwobrau Tir na n-Og; medal Mary Vaughan Jones, 1991
GwyddbwyllUn o sefydlwyr Undeb Gwyddbwyll Cymru yn FIDE
Bu farw9 Ionawr 2009, Pontgarreg

Mab y gwehydd#

Ganed Thomas Llewelyn Jones yn 1 Bwlch Melyn, Pentre-cwrt, ger Llandysul, ar 11 Hydref 1915, mab hynaf James Jones, gwehydd yn Ffatri Wlân y Derw, a Hannah Mary. Aeth i’r ysgol yng Nghapel Mair, Saron a Llandysul, ac yn un ar bymtheg daeth yn ddisgybl-athro yn ei hen ysgol yng Nghapel Mair.

Pan fu farw ei dad yn sydyn yn 1936, cymerodd ba waith bynnag a gâi i helpu ei fam a’r plant iau. Priododd Margaret Enidwen Jones o deulu’r Cilie, a chawsant ddau fab, Emyr Llewelyn, awdur ac athro, ac Iolo Ceredig, chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol.

Rhyfel a’r ystafell ddosbarth#

Daeth ei bapurau galw i’r fyddin ar ddydd ei briodas, a gwasanaethodd yn yr Eidal a Gogledd Affrica hyd ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Adref eto, hyfforddodd yn athro yng Nghaerdydd a dysgu yn Sir Aberteifi, gan ddysgu ei grefft yn Nhalgarreg dan T. Ll. Stephens, a ddyfnhaodd ei gariad at Gymru.

Yn 1950 daeth yn brifathro Tre-groes, ac yn 1957 Coed-y-bryn, lle arhosodd nes ymddeol yn 1975. Iddo ef, lles y plant a ddôi gyntaf bob amser.

Cadeirio ddwywaith#

Enillodd wobr yr englyn yn Eisteddfod Genedlaethol Caerffili yn 1950 am ‘Ceiliog y Gwynt’. Yn 1958 yng Nglynebwy enillodd y gadair am ei awdl ‘Caerllion-ar-Wysg’, a’r flwyddyn ddilynol yng Nghaernarfon enillodd hi eto gyda ‘Y Dringwr’, gan efelychu Dewi Emrys yn ennill y gadair ddwy flynedd yn olynol.

Llyfrau i blant Cymru#

Wedi’r rhyfel roedd prinder mawr o lyfrau Cymraeg i blant. Ar anogaeth llyfrgellydd Ceredigion, Alun R. Edwards, dechreuodd T. Llew ysgrifennu straeon antur, a buan y daeth yn brif awdur plant yn Gymraeg. Tua diwedd ei flynyddoedd yn athro rhyddhawyd ef o’i ddyletswyddau ysgol i ysgrifennu rhagor o lyfrau i ateb y galw.

Daeth ei nofelau hanes â’r môr-leidr Barti Ddu, Bartholomew Roberts, a Thwm Siôn Cati yn fyw, ac yn Ofnadwy Nos adroddodd hanes llongddrylliad y Royal Charter. Enillodd wobr Tir na n-Og am Tân ar y Comin ac am Lleuad yn Olau, gwnaed dau o’i lyfrau’n ffilmiau teledu, a chyfieithwyd rhai i’r Saesneg, y Llydaweg ac ieithoedd eraill.

Cerddi i blant#

Daeth ei lyfrau o benillion i blant, Penillion y Plant a Cerddi Newydd i Blant, yn glasuron ac yn ddarnau adrodd poblogaidd, ac mae cerddi fel ‘Cwm Alltcafan’ yn siarad â phlant ac oedolion fel ei gilydd. Ymwelai ag ysgolion ledled Cymru i ddarllen ei waith, ac roedd y plant yn ei eilunaddoli. Yn 1991 cafodd fedal Mary Vaughan Jones am ei gyfraniad i lenyddiaeth plant.

Cymru wrth y bwrdd gwyddbwyll#

Roedd hefyd yn chwaraewr gwyddbwyll brwd. Roedd yn un o’r criw bach a enillodd i Undeb Gwyddbwyll Cymru ei le ei hun yn FIDE, ffederasiwn gwyddbwyll y byd, yn 1970, fel y gallai Cymru chwarae fel cenedl. Sefydlodd a golygodd Y Ddraig, cylchgrawn gwyddbwyll Cymru, ysgrifennodd yr unig lawlyfr gwyddbwyll Cymraeg gyda’i fab Iolo, a bu’n rheolwr tîm Cymru yn Olympiad 1974 yn Nice, canlyniad gorau Cymru erioed.

Cadair yn naw deg#

Ym mis Mawrth 2005, bron yn naw deg oed, enillodd y gadair yn eisteddfod Cymdeithas Ceredigion. Ar ei ben-blwydd yn naw deg cyflwynodd Cyngor Llyfrau Cymru 4,605 o gardiau iddo gan blant ledled Cymru.

Ei gofio#

Bu farw T. Llew Jones ym Mhontgarreg ar 9 Ionawr 2009, yn naw deg tri oed, ac mae ei lwch yng Nghapel y Wig. Ers 2009 mae plant ysgol Cymru wedi cadw Diwrnod T. Llew Jones bob blwyddyn o gwmpas ei ben-blwydd, syniad disgyblion Ysgol Chwilog, ac yn 2012 enwyd ysgol Gymraeg newydd ym Mrynhoffnant yn Ysgol T. Llew Jones.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf