Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1915–1944

Alun Lewis

Y bardd o Gwmaman y gwnaeth ei gerddi a’i straeon am fywyd milwr ef yn un o awduron gorau’r Ail Ryfel Byd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1915–1944 (wedi’i gofnodi) Bardd yr Ail Ryfel Byd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Alun Lewis yn ei lifrai
Alun Lewis yn ei lifrai · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Alun Lewis, mab i ysgolfeistr o Gwmaman yng Nghwm Cynon, yn un o feirdd mwyaf adnabyddus yr Ail Ryfel Byd. Athro hanes a ymunodd â’r fyddin i sefyll yn erbyn ffasgaeth, ysgrifennodd gerddi, straeon a llythyrau am fywyd milwr, a bu farw ar wasanaeth gweithredol yn Burma yn 1944, yn ddau ddeg wyth oed.

Ganed1 Gorffennaf 1915, Cwmaman, Aberdâr
YsgolYsgol Ramadeg y Bont-faen, ar ysgoloriaeth
PrifysgolAberystwyth, anrhydedd dosbarth cyntaf mewn hanes, 1935; Manceinion
AthroHanes yn Ysgol Lewis, Pengam, 1938 hyd 1940
Milwr6ed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru; India a Burma
LlyfrauRaiders’ Dawn; The Last Inspection; Ha! Ha! Among the Trumpets
Bu farw5 Mawrth 1944, Burma; claddwyd yn Taukkyan

Bachgen o Gwmaman#

Ganed Alun Lewis yng Nghwmaman, ger Aberdâr, ar 1 Gorffennaf 1915, hynaf tri mab ac un ferch Thomas John Lewis, ysgolfeistr, a Gwladys Lewis. Aeth i ysgol elfennol Glynhafod, ac yn 1926 aeth ysgoloriaeth ag ef i Ysgol Ramadeg y Bont-faen, lle’r oedd eisoes yn ysgrifennu.

Aberystwyth a Manceinion#

Cynigiwyd ysgoloriaethau iddo i Goleg Iesu, Rhydychen, ac i Aberystwyth, a dewisodd Aberystwyth. Yno gweithiodd ar gylchgrawn y coleg, cyhoeddi ei gerddi a’i straeon cyntaf, ac yn 1935 cafodd anrhydedd dosbarth cyntaf mewn hanes. Aeth ymlaen i ymchwilio i hanes yr Oesoedd Canol ym Manceinion am ei radd meistr, ac yna hyfforddi’n athro yn Aberystwyth.

Yr athro hanes#

O 1938 dysgodd hanes yn Ysgol Lewis, Pengam, a dechrau ysgrifennu i’r cylchgronau llenyddol. Yn 1939 cyfarfu â Gweno Ellis, athrawes o Aberystwyth.

Milwr yn erbyn ffasgaeth#

Yn ddyn heddwch a fynnai er hynny sefyll yn erbyn ffasgaeth, ymunodd â’r Peirianwyr Brenhinol ym mis Mai 1940 heb aros i gael ei alw. Yn 1941 cymerodd gomisiwn, gan ymuno â 6ed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru.

Taflenni’r Gaseg#

Gyda’r arlunwyr John Petts a Brenda Chamberlain helpodd i lansio Taflenni’r Gaseg yn 1940 a 1941, taflenni printiedig o gerddi a lluniau.

Gweno#

Ar 5 Gorffennaf 1941 priododd Gweno Ellis. Wedi ei farw gofalodd hi am ei waith a golygu sawl llyfr o’i gerddi a’i lythyrau, yn eu plith Letters to My Wife.

Raiders’ Dawn#

Cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf o gerddi, Raiders’ Dawn, a’i lyfr o straeon, The Last Inspection. Roedd y bardd Edward Thomas yn ddylanwad cryf arno, ac ysgrifennodd y gerdd ‘To Edward Thomas’ er anrhydedd iddo.

I India#

Yng ngaeaf 1942 hwyliodd ei fataliwn i India. Ysgrifennodd lythyrau adref at ei rieni ac at Gweno, a gyhoeddwyd wedyn yn Letters from India, ac ysgrifennodd y beirniad Ian Hamilton ei fod yn ei gerddi rhyfel yn ceisio canfod ystyr ym mywyd milwr.

Burma#

Bu farw Alun Lewis ar wasanaeth gweithredol ar ffrynt Arakan yn Burma ar 5 Mawrth 1944, yn ddau ddeg wyth oed, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Ryfel Taukkyan.

Mae ei eiriau’n fyw#

Daeth ei ail lyfr o gerddi, Ha! Ha! Among the Trumpets, allan yn 1945, ac wedyn Letters from India yn 1946 ac In the Green Tree yn 1948. Cyhoeddwyd ei Collected Stories a’i Collected Poems yn y 1990au, ac ysgrifennodd John Pikoulis hanes ei fywyd yn 1991.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf