Calais ar fap o 1634; tref garsiwn Lloegr lle bu Elis Gruffydd yn gwasanaethu ac yn ysgrifennu ei gronicl mawr · Llun: Wikimedia Commons · Christophe Tassin, Parth cyhoeddus
3 munud o ddarllen
Ysgrifennodd Elis Gruffydd o Ronant yn sir y Fflint, milwr Calais, un o’r llyfrau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg: cronicl o holl hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun, tua 2,400 o dudalennau. Ynddo achubodd yr adroddiad hynaf o hanes Taliesin a llawer o straeon eraill Cymru, ac mae UNESCO wedi gosod ei gronicl ar ei chofrestr Cof y Byd.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.Gruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.
Ganed Elis yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, ger arfordir gogleddol sir y Fflint, yn fab iau i deulu bonheddig, perthnasau i’r Mostyniaid efallai. Yn ŵr ifanc etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd. Yn 1510 croesodd y ffin i ymuno â’r fyddin, ac ymladdodd yn yr Iseldiroedd ac yn Sbaen.FfynonellauGruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.Elis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.
Erbyn 1518 roedd Elis yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield, o un o brif deuluoedd llywodraeth y Tuduriaid. Gydag ef gwelodd gyfarfod Harri VIII a brenin Ffrainc ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, aeth gyda byddin dug Suffolk i Ffrainc yn 1523, ac o 1524 hyd 1529 cadwodd blas mawr Wingfield yn Llundain. Yno copïodd hen lawysgrifau Cymraeg, yn eu plith bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain.FfynonellauGruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.Elis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.
Ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â garsiwn Lloegr yng Nghalais, ac yno, ac yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr, y treuliodd weddill ei oes. Priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a chawsant ddau o blant. Daeth yn Brotestant argyhoeddedig, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i gred. Trodd hefyd lyfr mawr o feddyginiaethau i’r Gymraeg, Castell yr Iechyd.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Gruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.
Yn ei oriau rhydd o’i ddyletswyddau ysgrifennodd Elis ei gronicl mawr, a orffennwyd tua 1552. Mae’r rhan gyntaf yn adrodd hanes y byd mewn chwech oes o’r Creu, a’r ail hanes Lloegr o 1066 hyd ei ddydd ei hun. Tynnodd ar groniclau Saesneg, Ffrangeg a Lladin ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’, a’r rhan olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun, yw’r fwyaf gwerthfawr oll. Cedwir y ddwy gyfrol fawr heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Gruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.
Er iddo fyw ymhell o Gymru, ni chollodd Elis ei gariad at straeon a cherddi ei wlad ei hun. Dyfynnai englynion a diarhebion a chofnododd chwedlau a glywsai. Yn ei gronicl ceir y testun cynharaf o Hanes Taliesin, chwedl Gwion Bach a pheir Ceridwen, yn ogystal â hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin, chwedl gwraig Maelgwn Gwynedd a’i modrwy, a hanes Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.
Cadwodd Elis hefyd ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544, un o’r ychydig adroddiadau am ryfel a ysgrifennwyd gan filwr cyffredin, yn llawn cydymdeimlad â’r gwŷr a wnâi’r ymladd. Roedd yn fyw o hyd yn 1552, ac efallai ei fod yng Nghalais pan gipiodd y Ffrancod y dref yn ôl yn 1558.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.Gruffydd, Elis (fl. c. 1490–1552), ‘the soldier of Calais’, copyist, translator and chronicler ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned rhwng 1490 a 1500 yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, sir y Fflint, lle etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd; mae ei Gronicl yn sôn llawer am ei wasanaeth gyda theulu Wingfield yn Llundain a Ffrainc; bu gyda Syr Robert Wingfield ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, ac ym myddin dug Suffolk yn Ffrainc yn 1523; o 1524 hyd 1529 roedd yn geidwad tŷ Wingfield yn Llundain, lle copïodd gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth Gymraeg (Llsgr. Caerdydd 3.4); ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â’r garsiwn yng Nghalais, a threuliodd weddill ei oes yno ac mewn mannau eraill yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr; cyfieithodd gasgliad mawr o feddyginiaethau canoloesol (Llsgr. Cwrtmawr 1D), a orffennwyd tua 1548, ac ysgrifennodd ei Gronicl o hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun (Llsgrau. LlGC 5276D a 3054D), gan dynnu ar groniclau Saesneg a Ffrangeg ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’; y rhan fwyaf gwreiddiol a gwerthfawr yw’r olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun; roedd yn fyw yn 1552.Elis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.
Mae ei Gymraeg yn fywiog a’i arddull yn eiddo iddo’i hun. Barnodd yr ysgolhaig llawysgrifau mawr J. Gwenogvryn Evans mai ei gronicl oedd y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion, a thrwyddo daeth i lawr atom straeon a allai fod wedi’u colli.FfynonellauElis Gruffydd ↗Wicipedia CymraegCroniclydd, copïydd a chyfieithydd o Gymru (tua 1490 – tua 1552), a lysenwyd ‘Y Milwr o Galais’, a aned yn Llanasa, sir y Fflint; mae’n adnabyddus yn bennaf fel lluniwr y Cronicl Chwech Oes y Byd anferth, sy’n cynnwys y testun hynaf ar glawr o Hanes Taliesin; mae’r Cronicl yn un o chwe darn o waith a ychwanegwyd at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO; yn Llundain o 1524 hyd 1529 copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain; ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Galais; ysgrifennodd y rhan fwyaf o’i Gronicl rhwng 1550 a 1552; mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a’i waith yn ddarllenadwy iawn, a barn J. Gwenogvryn Evans oedd mai dyma ‘y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion’.Elis Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Elis Gruffydd (1490–1552), ‘milwr Calais’, croniclwr, copïydd a chyfieithydd o Gymro, sy’n adnabyddus yn bennaf am ei Gronicl o Wech Oesoedd anferth, o Adda ac Efa hyd 1552, sy’n cynnwys y testun cynharaf o Hanes Taliesin; ysgrifennodd Thomas Jones fod Gruffydd, er gwaethaf blynyddoedd hir yn Ffrainc a Llundain, â diddordeb dwfn yn nhraddodiadau llafar a llenyddiaeth ysgrifenedig ei wlad enedigol, gan ddyfynnu englynion a diarhebion Cymraeg, cofnodi ambell chwedl werin a chopïo testunau Cymraeg; yn 1510 ymunodd â byddin Lloegr ac ymladd yn yr Iseldiroedd a Sbaen; erbyn 1518 roedd yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield; yn 1520 gwelodd Faes y Brethyn Aur; ysgrifennodd Gastell yr Iechyd, cyfieithiadau Cymraeg o weithiau meddygol; priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a daeth yn Brotestant argyhoeddedig tua’r 1540au, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i farn grefyddol; mae’r cronicl, o ryw 2,400 o dudalennau ffolio, mewn dwy ran, LlGC 5276D a 3054D, ac ynddo mae saga gynharaf Taliesin a chwedl ryddiaith Gwion Bach, fersiwn o hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin Wyllt, gwraig Maelgwn Gwynedd a’r fodrwy, a Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw; un o’r gweithiau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg; mae ei ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544 yn rhoi golwg milwr ar ryfel, gyda chydymdeimlad â’r milwyr.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.