Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

c. 1806–1876

Twm Carnabwth

Thomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1806–1876 (wedi’i gofnodi) Y Becca gyntaf Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Helyntion Beca, mewn llun o’r cyfnod
Helyntion Beca, mewn llun o’r cyfnod · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Twm Carnabwth: Twm o Garnabwth, ei fwthyn

Twm Carnabwth

  • Twm Twm, ei enw ei hun
  • Carnabwth ei fwthyn ger Mynachlog-ddu

Thomas Rees o Garnabwth, tyddynnwr a phaffiwr o Fynyddoedd y Preseli, oedd y Beca gyntaf. Yng ngwanwyn 1839, mewn gŵn merch, arweiniodd y dyrfa a dorrodd y tollborth newydd yn Efail-wen, ac felly y dechreuodd gwrthryfel Merched Beca, a ysgubodd ar draws gorllewin Cymru ac a enillodd gyfiawnder i’r ffermwyr ar y ffyrdd.

GanedTua 1806, Carnabwth, Mynachlog-ddu, Sir Benfro
Adwaenid felTwm Carnabwth
Y Beca gyntafTollborth Efail-wen, 1839
CapelCapel y Bedyddwyr, Bethel, Mynachlog-ddu
Bu farw17 Tachwedd 1876, yn ei gartref, ‘Trial’

Mab y Preseli#

Ganed Thomas Rees tua 1806 yng Ngharnabwth, tyddyn ym mhlwyf Mynachlog-ddu, yn uchel ym Mynyddoedd y Preseli yng ngogledd Sir Benfro. Tyfodd yn wladwr cryf pengoch, ac enillodd fri mawr fel paffiwr.

Baich y ffermwyr#

Roedd mân ffermwyr gorllewin Cymru dan bwysau mawr yn y blynyddoedd hynny gan renti uchel, y degwm a Deddf y Tlodion gas. Gwaethaf oll oedd y tollau a godid wrth glwydi ar bob ffordd gan yr ymddiriedolaethau tyrpeg, fel y gallai ffermwr a gariai galch i felysu ei gaeau dalu dro ar ôl tro ar un daith.

Y cyfarfod yng Nglynsaithmaen#

Pan godwyd tollborth newydd yn Efail-wen, ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, cyfarfu’r ffermwyr yn ddirgel yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli. Ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i’w harwain oedd Twm Carnabwth, a oedd yn dair ar ddeg ar hugain oed ar y pryd.

Beca a’i merched#

Duodd y dynion eu hwynebau a gwisgo gynau gwynion merched, a chymerodd eu harweinydd yr enw Beca. Daeth yr enw o’r fendith yn Genesis a roddwyd i Rebeca, y byddai ei had yn meddiannu porth ei chaseion. Dan arweiniad Twm, drylliwyd y glwyd yn Efail-wen yn 1839, ergyd gyntaf Helyntion Beca.

Y gwrthryfel yn lledu#

Dros y pedair blynedd nesaf drylliodd Merched Beca dollbyrth ar draws de-orllewin a chanolbarth Cymru, a daeth y don fwyaf yng ngaeaf 1842 a haf 1843. Anfonodd y llywodraeth gomisiwn brenhinol, ac yn 1844 unodd Deddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch. Roedd y ffermwyr wedi ennill.

Bethel, Mynachlog-ddu#

Yn ddiweddarach yn ei fywyd daeth Twm yn aelod o gapel y Bedyddwyr ym Methel, Mynachlog-ddu. Trigai mewn tŷ o’r enw ‘Trial’, a bu farw yno ar 17 Tachwedd 1876. Mae ei garreg fedd ym mynwent capel Bethel yn cofnodi ei fod yn ddeg a thrigain oed.

Cofio#

Nid anghofiodd pobl y Preseli y Beca gyntaf erioed. Adroddwyd ei hanes gan H. Tobit Evans yn Rebecca and her Daughters yn 1910, ac yn 2022 dilynodd Hefin Wyn ei drywydd yn Ar Drywydd Twm Carnabwth, hanes sut y dechreuodd gwrthryfel Beca.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf