Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
c. 1806–1876
Thomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Twm Carnabwth: Twm o Garnabwth, ei fwthyn
Twm Carnabwth
Thomas Rees o Garnabwth, tyddynnwr a phaffiwr o Fynyddoedd y Preseli, oedd y Beca gyntaf. Yng ngwanwyn 1839, mewn gŵn merch, arweiniodd y dyrfa a dorrodd y tollborth newydd yn Efail-wen, ac felly y dechreuodd gwrthryfel Merched Beca, a ysgubodd ar draws gorllewin Cymru ac a enillodd gyfiawnder i’r ffermwyr ar y ffyrdd.FfynonellauTwm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.Rebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.Thomas Rees (Twm Carnabwth) ↗Wicipedia CymraegPaffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd Thomas Rees, mwy adnabyddus fel Twm Carnabwth (1806? – 17 Tachwedd 1876); ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro; daeth yn amlwg iawn fel paffiwr; yn ddiweddarach ymaelododd â’r Bedyddwyr; mae’r gyfrol Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca, gan Hefin Wyn (Y Lolfa, 2022), yn adrodd ei hanes.
| Ganed | Tua 1806, Carnabwth, Mynachlog-ddu, Sir Benfro |
|---|---|
| Adwaenid fel | Twm Carnabwth |
| Y Beca gyntaf | Tollborth Efail-wen, 1839 |
| Capel | Capel y Bedyddwyr, Bethel, Mynachlog-ddu |
| Bu farw | 17 Tachwedd 1876, yn ei gartref, ‘Trial’ |
Ganed Thomas Rees tua 1806 yng Ngharnabwth, tyddyn ym mhlwyf Mynachlog-ddu, yn uchel ym Mynyddoedd y Preseli yng ngogledd Sir Benfro. Tyfodd yn wladwr cryf pengoch, ac enillodd fri mawr fel paffiwr.FfynonellauRees, Thomas (‘Twm Carnábwth’; 1806? – 1876), pugilist ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngharnábwth, Mynachlog-ddu, Sir Benfro; roedd yn un o derfysgwyr Beca; enillodd fri mawr fel paffiwr; daeth yn aelod o eglwys y Bedyddwyr ym Methel, Mynachlog-ddu; trigai mewn tŷ o’r enw ‘Trial’, a bu farw yno ar 17 Tachwedd 1876; dywed ei garreg fedd ym mynwent Bethel ei fod yn 70 oed. Ymhlith y ffynonellau mae H. Tobit Evans, Rebecca and her Daughters (1910), a David Williams, The Rebecca Riots (1955).Twm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.Thomas Rees (Twm Carnabwth) ↗Wicipedia CymraegPaffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd Thomas Rees, mwy adnabyddus fel Twm Carnabwth (1806? – 17 Tachwedd 1876); ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro; daeth yn amlwg iawn fel paffiwr; yn ddiweddarach ymaelododd â’r Bedyddwyr; mae’r gyfrol Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca, gan Hefin Wyn (Y Lolfa, 2022), yn adrodd ei hanes.
Roedd mân ffermwyr gorllewin Cymru dan bwysau mawr yn y blynyddoedd hynny gan renti uchel, y degwm a Deddf y Tlodion gas. Gwaethaf oll oedd y tollau a godid wrth glwydi ar bob ffordd gan yr ymddiriedolaethau tyrpeg, fel y gallai ffermwr a gariai galch i felysu ei gaeau dalu dro ar ôl tro ar un daith.FfynhonnellRebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.
Pan godwyd tollborth newydd yn Efail-wen, ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, cyfarfu’r ffermwyr yn ddirgel yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli. Ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i’w harwain oedd Twm Carnabwth, a oedd yn dair ar ddeg ar hugain oed ar y pryd.FfynhonnellTwm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.
Duodd y dynion eu hwynebau a gwisgo gynau gwynion merched, a chymerodd eu harweinydd yr enw Beca. Daeth yr enw o’r fendith yn Genesis a roddwyd i Rebeca, y byddai ei had yn meddiannu porth ei chaseion. Dan arweiniad Twm, drylliwyd y glwyd yn Efail-wen yn 1839, ergyd gyntaf Helyntion Beca.FfynonellauRebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.Twm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.
Dros y pedair blynedd nesaf drylliodd Merched Beca dollbyrth ar draws de-orllewin a chanolbarth Cymru, a daeth y don fwyaf yng ngaeaf 1842 a haf 1843. Anfonodd y llywodraeth gomisiwn brenhinol, ac yn 1844 unodd Deddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch. Roedd y ffermwyr wedi ennill.FfynhonnellRebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.
Yn ddiweddarach yn ei fywyd daeth Twm yn aelod o gapel y Bedyddwyr ym Methel, Mynachlog-ddu. Trigai mewn tŷ o’r enw ‘Trial’, a bu farw yno ar 17 Tachwedd 1876. Mae ei garreg fedd ym mynwent capel Bethel yn cofnodi ei fod yn ddeg a thrigain oed.FfynonellauRees, Thomas (‘Twm Carnábwth’; 1806? – 1876), pugilist ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngharnábwth, Mynachlog-ddu, Sir Benfro; roedd yn un o derfysgwyr Beca; enillodd fri mawr fel paffiwr; daeth yn aelod o eglwys y Bedyddwyr ym Methel, Mynachlog-ddu; trigai mewn tŷ o’r enw ‘Trial’, a bu farw yno ar 17 Tachwedd 1876; dywed ei garreg fedd ym mynwent Bethel ei fod yn 70 oed. Ymhlith y ffynonellau mae H. Tobit Evans, Rebecca and her Daughters (1910), a David Williams, The Rebecca Riots (1955).Thomas Rees (Twm Carnabwth) ↗Wicipedia CymraegPaffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd Thomas Rees, mwy adnabyddus fel Twm Carnabwth (1806? – 17 Tachwedd 1876); ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro; daeth yn amlwg iawn fel paffiwr; yn ddiweddarach ymaelododd â’r Bedyddwyr; mae’r gyfrol Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca, gan Hefin Wyn (Y Lolfa, 2022), yn adrodd ei hanes.
Nid anghofiodd pobl y Preseli y Beca gyntaf erioed. Adroddwyd ei hanes gan H. Tobit Evans yn Rebecca and her Daughters yn 1910, ac yn 2022 dilynodd Hefin Wyn ei drywydd yn Ar Drywydd Twm Carnabwth, hanes sut y dechreuodd gwrthryfel Beca.FfynonellauRees, Thomas (‘Twm Carnábwth’; 1806? – 1876), pugilist ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngharnábwth, Mynachlog-ddu, Sir Benfro; roedd yn un o derfysgwyr Beca; enillodd fri mawr fel paffiwr; daeth yn aelod o eglwys y Bedyddwyr ym Methel, Mynachlog-ddu; trigai mewn tŷ o’r enw ‘Trial’, a bu farw yno ar 17 Tachwedd 1876; dywed ei garreg fedd ym mynwent Bethel ei fod yn 70 oed. Ymhlith y ffynonellau mae H. Tobit Evans, Rebecca and her Daughters (1910), a David Williams, The Rebecca Riots (1955).Thomas Rees (Twm Carnabwth) ↗Wicipedia CymraegPaffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd Thomas Rees, mwy adnabyddus fel Twm Carnabwth (1806? – 17 Tachwedd 1876); ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro; daeth yn amlwg iawn fel paffiwr; yn ddiweddarach ymaelododd â’r Bedyddwyr; mae’r gyfrol Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca, gan Hefin Wyn (Y Lolfa, 2022), yn adrodd ei hanes.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf