Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1906–1967

Vernon Watkins

Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1906–1967 (wedi’i gofnodi) Bardd Gŵyr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Cofeb Vernon Watkins yn eglwys Pennard
Cofeb Vernon Watkins yn eglwys Pennard · Llun: Wikimedia Commons · ceridwen, CC BY-SA 2.0

Roedd Vernon Watkins, ariannwr banc Gŵyr, yn ffigur pwysig ymhlith beirdd Cymru a ysgrifennai yn Saesneg. Galwodd Dylan Thomas, ei gyfaill agosaf, ef y Cymro dyfnaf a mwyaf medrus a ysgrifennai gerddi yn Saesneg, a dangosai ei gerddi newydd iddo ef gyntaf fel arfer. Yn y rhyfel torrodd godau’r gelyn ym Mharc Bletchley, a phan fu farw roedd dan ystyriaeth i fod yn Fardd Llawryfog.

Ganed27 Mehefin 1906, Maesteg
CartrefGŵyr, ar y clogwyni ym Mhennard
GwaithBanc Lloyd’s, Abertawe
RhyfelTorrwr codau ym Mharc Bletchley, 1942 hyd 1945
Llyfr cyntafBallad of the Mari Lwyd, 1941
AnrhydeddDLitt, Prifysgol Cymru, 1966
Bu farw8 Hydref 1967, Seattle

Bardd o’r dechrau#

Ganed Vernon Phillips Watkins ym Maesteg ar 27 Mehefin 1906, unig fab William Watkins, rheolwr banc, a’i wraig Sarah, o Sarnau yn Sir Gaerfyrddin. Gwyddai ei thad hi, meddid, y rhan fwyaf o’r Beibl Cymraeg ar ei gof, a charai Sarah farddoniaeth. Cyn bod Vernon yn chwech roedd y teulu wedi ymgartrefu yn Abertawe.

Gallai ddarllen yn rhugl yn bedair, ac yn bump cyhoeddodd y byddai’n fardd. O’i fachgendod carai’r beirdd Rhamantaidd, yn anad neb Keats a Shelley.

Ysgol a Chaergrawnt#

Wedi blwyddyn yn Ysgol Ramadeg Abertawe aeth i ysgol yn Sussex ac yna i Repton, lle bu ei flynyddoedd olaf yn rhai euraid. Astudiodd Ffrangeg ac Almaeneg yng Ngholeg Magdalene, Caergrawnt, ond wedi blwyddyn gadawodd, gan deimlo y byddai astudio llenyddiaeth yn sych yn mygu’r bardd ynddo.

Ariannwr St Helens#

Cafodd ei dad le iddo ym Manc Lloyd’s, ac am y rhan fwyaf o’i oes bu’n gweithio yng nghangen St Helens yn Abertawe, gan fyw gartref ar glogwyni Gŵyr, yn gyntaf ym Mae Caswell ac yna ym Mhennard. Hoffai alw ei hun ‘yr ariannwr hynaf’ yn y banc. Bob nos ysgrifennai farddoniaeth am oriau.

Dylan#

Yn 1935 cyfarfu â’r Dylan Thomas ifanc, a daethant yn gyfeillion agosaf. Tua unwaith yr wythnos deuai Dylan allan i’r tŷ ar glogwyni Gŵyr. Vernon oedd yr unig un y cymerai Dylan ei gyngor ar ei gerddi, ac fel arfer y cyntaf i’w darllen.

Gyda Dylan, y cyfansoddwr Daniel Jones a’r arlunydd Alfred Janes roedd yn un o fechgyn y Kardomah, artistiaid ifanc Abertawe a gyfarfyddai yng Nghaffi’r Kardomah yn Stryd y Castell. Roedd yn dad bedydd i Llewelyn, mab Dylan.

Y Cymro dyfnaf a mwyaf medrus sy’n ysgrifennu cerddi yn Saesneg

Dylan Thomas am Vernon Watkins

Y Fari Lwyd#

Yn 1941 cyhoeddodd Faber and Faber, gyda T. S. Eliot yn olygydd iddo, ei lyfr cyntaf, Ballad of the Mari Lwyd. Dilynodd llawer mwy: The Lamp and the Veil, The Lady with the Unicorn, The Death Bell, Cypress and Acacia, Affinities a Fidelities. Cyfieithodd Heine hefyd.

Parc Bletchley#

Yn yr Ail Ryfel Byd gwasanaethodd yn y Llu Awyr ac yn y Gwasanaeth Cudd-wybodaeth, ac o 1942 hyd 1945 bu’n gweithio’n dorrwr codau ym Mharc Bletchley, yn datrys codau llu awyr yr Almaen. Yno cyfarfu â Gwen Davies, a phriodasant yn Llundain ar 2 Hydref 1944. Cawsant bump o blant.

Gorchfygu amser#

Wrth galon ei farddoniaeth roedd yr hyn a alwai’n ‘orchfygu amser’: na raid anghofio neb y gallai barddoniaeth ei gadw’n fyw, ac, yn ei ffydd Gristnogol ddofn, fod pob moment yn dal pob moment. Cyfrifir ef yn un o’r ychydig iawn o feirdd metaffisegol yr ugeinfed ganrif, ac yn ôl pob tebyg y mwyaf nodedig.

Ceidwad cof Dylan#

Wedi marw Dylan yn 1953 ysgrifennodd Vernon ei goffâd i The Times a chyhoeddodd lythyrau Dylan, Letters to Vernon Watkins. Yn 1963 dewisodd y garreg i gofeb Dylan ym Mharc Cwmdonkin, wedi’i cherfio â llinellau o Fern Hill.

Anrhydeddau#

Enillodd lawer o wobrau llenyddol. Yn 1966 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên, a daeth yn Ysgolor Gulbenkian yn Abertawe. Ddwywaith aeth i Brifysgol Washington yn Seattle yn Athro Gwadd Barddoniaeth.

Iaith y don#

Bu farw Vernon Watkins ar 8 Hydref 1967 wrth chwarae tennis yn Seattle. Datgelodd The Times ei fod yn un o ddyrnaid dan ystyriaeth i fod yn Fardd Llawryfog. Dygwyd ef adref i orwedd yn Eglwys y Santes Fair, Pennard, ac ar garreg wenithfaen ym Mae Hunt’s yng Ngŵyr cerfiwyd ei eiriau ei hun:

I have been taught the script of stones, and I know the tongue of the wave

Vernon Watkins, Taliesin in Gower

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf