Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1906–1977

Grace Williams

Cyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1906–1977 (wedi’i gofnodi) Cyfansoddwraig y môr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
★ Y Cymro cyntaf Y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir, 1949
Y Barri a’i môr, lle ganwyd Grace Williams ac sy’n llifo drwy ei cherddoriaeth
Y Barri a’i môr, lle ganwyd Grace Williams ac sy’n llifo drwy ei cherddoriaeth · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY 4.0

Cyfrifir Grace Williams o’r Barri yn gyfansoddwr benywaidd amlycaf Cymru. Yn ddisgybl i Vaughan Williams ac yn gyfaill i Benjamin Britten, ysgrifennodd symffonïau, concerti, opera a’r Fantasia on Welsh Nursery Tunes a Penillion poblogaidd, ac yn 1949 hi oedd y fenyw gyntaf o Brydain i ysgrifennu’r gerddoriaeth i ffilm hir.

Ganed19 Chwefror 1906, y Barri
AstudioddCaerdydd; y Coleg Cerdd Brenhinol, Llundain; Fienna
AthrawonRalph Vaughan Williams, Gordon Jacob, Egon Wellesz
Gweithiau enwocafFantasia on Welsh Nursery Tunes; Sea Sketches; Penillion
FfilmBlue Scar, 1949
OperaThe Parlour, 1966
Bu farw10 Chwefror 1977, y Barri

Cartref cerddorol yn y Barri#

Ganed Grace Mary Williams yn y Barri ar 19 Chwefror 1906, yr hynaf o dri phlentyn William Matthews Williams, ysgolfeistr o Wrecsam, a Rose Emily Richards, athrawes o Lanelli. Roedd ei thad yn gerddor gwych a arweiniai Gôr Bechgyn Romilly enwog.

Dysgodd y piano a’r ffidil, chwaraeodd driawdau gyda’i thad a’i brawd Glyn, a chyfeiliodd i gôr ei thad.

Dysgu cyfansoddi#

Yn Ysgol Ramadeg y Merched y Barri agorodd ei hathrawes gerdd, Rhyda Jones, y ffordd i gyfansoddi. Yn 1923 enillodd ysgoloriaeth Morfydd Owen i Goleg y Brifysgol yng Nghaerdydd, lle astudiodd dan David Evans a chymryd ei gradd mewn cerddoriaeth yn 1926.

Aeth ymlaen i’r Coleg Cerdd Brenhinol yn Llundain i astudio cyfansoddi gyda Ralph Vaughan Williams a Gordon Jacob, ochr yn ochr â merched ifanc dawnus eraill fel Elizabeth Maconchy ac Imogen Holst. Yn 1930 aeth ysgoloriaeth deithio â hi i Fienna i astudio gydag Egon Wellesz.

Llundain a Benjamin Britten#

O 1932 bu’n dysgu yn Llundain, yn Ysgol Ferched Camden a Choleg Southlands. Daeth yn gyfaill agos i’r cyfansoddwr Benjamin Britten, a’i helpodd a’i hannog i ddatblygu ei dawn.

Cerddoriaeth adeg rhyfel#

Yn y rhyfel symudwyd ei choleg i Grantham, ac yno ysgrifennodd ei Sinfonia Concertante i’r piano a cherddorfa, ei Symffoni Gyntaf ac un o’i darnau anwylaf, y Fantasia on Welsh Nursery Tunes. Yn 1944 daeth Sea Sketches i linynnau, cerddoriaeth yn llawn hwyliau’r môr, a’r gwaith cyntaf yn ei harddull aeddfed.

Adref i’r Barri#

Wedi’r rhyfel daeth adref i’r Barri a bu fyw yno weddill ei hoes, gan gyfansoddi bron yn llawn amser ac ysgrifennu i’r radio, gan gynnwys cerddoriaeth i gynyrchiadau radio o ddramâu Saunders Lewis.

Y gyntaf o’r merched#

Yn 1949 ysgrifennodd y gerddoriaeth i ffilm Jill Craigie Blue Scar, a daeth felly’n fenyw gyntaf o Brydain i sgorio ffilm hir.

Penillion#

Yn 1955 ysgrifennodd Penillion i Gerddorfa Ieuenctid Genedlaethol Cymru. Mae ei cherddoriaeth yn tynnu ar hen gelfyddyd y canu caeth, a hwn fu ei gwaith mwyaf poblogaidd erioed. Cyfrifir ei Choncerto i’r Trwmped yn 1963 ymhlith darnau gorau ei gyfnod.

Lleisiau a geiriau#

Gosododd farddoniaeth Gerard Manley Hopkins a’r emyn Lladin Ave Maris Stella, a charol Gymraeg Saunders Lewis Rhosyn Duw, a ddaeth yn rhan o’i Missa Cambrensis fawr yn 1971 i unawdwyr, côr, côr plant a cherddorfa.

Llwyfannwyd ei hunig opera, The Parlour, ar sail stori gan Maupassant, gyntaf yn 1966, ac yn 1968 ysgrifennodd Ballads for Orchestra i’r Eisteddfod Genedlaethol yn ei thref ei hun, y Barri.

Arloeswr tawel#

Roedd Grace Williams yn dawel a diymhongar, a gwerthfawrogai ei chyd-gyfansoddwyr ei deallusrwydd a’i barn. Gweithiodd yn galed i fyw fel cyfansoddwr proffesiynol mewn cyfnod pan na roddid i gyfansoddwyr benywaidd y parch a haeddent.

Bu farw yn y Barri ar 10 Chwefror 1977. Cedwir ei llawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac ym mlwyddyn ei chanmlwyddiant, 2006, gwnaeth BBC Radio 3 hi’n Gyfansoddwr yr Wythnos a chlywyd ei cherddoriaeth eto ledled Cymru a thu hwnt.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf