Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1675–1749

William Jones

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1675–1749 (wedi’i gofnodi) Y gŵr a enwodd π Oes yr Adfywiad Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y cyntaf i ddefnyddio π am gymhareb cylch, 1706
Portread o’r mathemategydd William Jones gan William Hogarth, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain
Portread o’r mathemategydd William Jones gan William Hogarth, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain · Llun: William Hogarth, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Daeth William Jones, mab tyddynnwr o Fôn, yn un o fathemategwyr blaenaf ei oes a rhoi i’r byd y symbol π. Yn gyfaill i Isaac Newton ac Edmond Halley, yn olygydd papurau Newton ac yn is-lywydd y Gymdeithas Frenhinol, nid anghofiodd ei bobl ei hun: roedd y mapiau ym Meibl Cymraeg 1746 yn rhodd ganddo i’r Cymry.

Ganed1675, Y Merddyn, Capel Coch, Môn
Ei ysgolYr ysgol elusennol yn Llanfechell
Ei lyfr cyntafCelfyddyd morwriaeth, 1702
Ei gam mawrπ, yn 1706
Ei anrhydeddIs-lywydd y Gymdeithas Frenhinol
Bu farw1 Gorffennaf 1749, Llundain

Bachgen o Gapel Coch#

Ganed William yn 1675 yn Y Merddyn, tyddyn yng Nghapel Coch ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn, mab Siôn Siôr ac Elizabeth Rowland; symudodd y teulu wedyn i Lanbabo, a ‘Pabo’ oedd llysenw Morrisiaid Môn arno. Yn yr ysgol elusennol yn Llanfechell roedd ei ddawn gyda rhifau mor rhyfeddol nes i’r tirfeddiannwr lleol, yr Arglwydd Bulkeley o Baron Hill, ei anfon i Lundain i weithio yn swyddfa gyfrif masnachwr.

Athro ar y môr#

O 1695 hyd 1702 dysgodd fathemateg ar fwrdd llongau’r Llynges Frenhinol, a denu sylw’r Llyngesydd Anson. Wedi ei swyno gan y broblem o ganfod safle llong ar y môr, cyhoeddodd A New Compendium of the Whole Art of Navigation yn 1702, ac yntau ond yn wyth ar hugain.

Y gŵr a enwodd π#

Yn ôl yn Llundain dysgai fathemateg yn y tai coffi ac yn diwtor mewn teuluoedd mawr; daeth dau o’i ddisgyblion yn Arglwydd Ganghellor. Yn 1706 cyhoeddodd Synopsis Palmariorum Matheseos, cyflwyniad newydd i fathemateg, ac ynddo, am y tro cyntaf, safai’r llythyren Roeg π am gymhareb cylchedd cylch i’w ddiamedr. Yn 1711 cyflwynodd hefyd y dot yn arwydd differu mewn calcwlws.

Cyfaill Newton#

Daeth Edmond Halley a Syr Isaac Newton yn gyfeillion iddo. Etholwyd Jones yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1711 ac yn ddiweddarach yn is-lywydd arni, a golygodd a chyhoeddodd lawer o bapurau Newton. Bu Castell Shirburn, cartref ei ddisgybl Iarll Macclesfield, yn gartref iddo am flynyddoedd, a chasglodd un o’r llyfrgelloedd gwyddoniaeth a mathemateg mwyaf a fu erioed.

Rhodd i’r Cymry#

Er mai yn Lloegr y bu ei yrfa, cadwodd Jones yn ffyddlon i Gymru. Prynodd lyfrau a llawysgrifau’r ysgolhaig Cymreig Moses Williams, a phan gyhoeddodd Richard Morris o Fôn ei argraffiad o’r Beibl Cymraeg yn 1746, roedd ynddo ddau fap, ‘rhodd William Jones i’r Cymry’.

Ei gymynrodd#

Bu farw yn Llundain ar 1 Gorffennaf 1749 a’i gladdu yn eglwys San Pawl, Covent Garden. Yn 1899 prynodd Syr John Williams lawer o’i lyfrau a’i lawysgrifau, ac maent heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ei fab ieuengaf oedd yr ysgolhaig mawr Syr William Jones, a ddarganfu berthynas Sansgrit â’r Roeg a’r Lladin.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf