Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1682–1722

Barti Ddu

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1682–1722 (wedi’i gofnodi) Môr-leidr mwyaf y moroedd Oes yr Adfywiad Fforwyr ac anturiaethwyr
★ Y cyntaf yn y byd Capten mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau: dros 400 o longau
Barti Ddu
Barti Ddu · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Barti Ddu: Barti ‘Ddu’

Barti Ddu

  • Barti ei enw ei hun
  • Ddu duo du (treiglad meddal: d → dd)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, a elwir gan y Cymry yn Barti Ddu, oedd anturiaethwr môr mwyaf llwyddiannus ei oes. Mewn llai na thair blynedd cipiodd fwy na phedwar cant o longau, o Newfoundland i Frasil ac arfordir Affrica, a gwnaeth ei feiddgarwch, ei ddawn i fordwyo a’r rheolau caeth a gadwai ar fwrdd ei long ef yn chwedl y môr.

Ganed17 Mai 1682, Casnewydd Bach
Ei enwauBartholomew Roberts, Barti Ddu
Ei ethol yn gapten1719, o fewn chwe wythnos
Llongau a gipioddDros 400
Ei brif longY Royal Fortune
Bu farw10 Chwefror 1722, ger Cape Lopez

Bachgen o Sir Benfro#

Ganed John Roberts ar 17 Mai 1682 yng Nghasnewydd Bach, rhwng Abergwaun a Hwlffordd; George Roberts oedd ei dad yn fwy na thebyg. Credir iddo fynd i’r môr yn dair ar ddeg oed, ac erbyn 1718 roedd yn fêt ar slŵp o Farbados. Yn ddiweddarach cymerodd yr enw Bartholomew, efallai ar ôl y capten enwog Bartholomew Sharp.

Capten mewn chwe wythnos#

Ym Mehefin 1719 cipiwyd ei long ger yr Arfordir Aur yn Affrica gan Gymro arall, Hywel Davies o Aberdaugleddau, a welodd yn fuan fod Roberts yn fordwywr gwych a dechrau gofyn ei gyngor. Pan laddwyd Davies ychydig wythnosau wedyn, etholodd y criw Roberts yn gapten, am ei wroldeb, ei ddyfeisgarwch a’i fedr ar y môr. Dywedodd, os oedd rhaid iddo fyw’r fath fywyd, ei bod yn well bod yn gadlywydd nag yn ddyn cyffredin.

Trysor Portiwgal#

Ger arfordir Brasil daeth o hyd i lynges o 42 o longau Portiwgal wrth angor ym Mae’r Holl Saint. Hwyliodd i’w canol, cafodd wybod pa un oedd y gyfoethocaf, a chipio’r Sagrada Familia, llong o 40 gwn a 170 o wŷr, yn llawn o 40,000 o foidorau aur a thlysau a wnaed i Frenin Portiwgal, yn eu plith groes wedi’i gosod â diemwntau.

Newfoundland#

Ar 21 Mehefin 1720 hwyliodd i mewn i harbwr Trepassey yn Newfoundland â baneri duon yn chwifio. Roedd dwy long fasnach ar hugain a 150 o gychod pysgota yno, a ffodd pob criw o’i flaen heb ergyd. Daeth ei wŷr i gredu na allai’r un bwled ei niweidio.

Erthyglau’r capten#

Cadwai Roberts ddisgyblaeth gaeth. Cytunodd ei griw ar erthyglau ysgrifenedig a thyngu ar Feibl i’w cadw, a dechreuai’r cyntaf ‘Every man has a vote in affairs of moment’. Dywedir iddo wahardd diodydd meddwol ar fwrdd ei long, a barna’r Bywgraffiadur Cymreig ei fod, ymhlith gwŷr o’i grefft, yn gymedrol a thrugarog, a’i feiddgarwch pwyllog yn eithriadol.

Y frwydr olaf#

Ym mis Chwefror 1722 daliodd y llong ryfel HMS Swallow ei Royal Fortune ger Cape Lopez yn Gabon. Safai Roberts ar y bwrdd yn ei wisg wychaf, gwasgod a llodrau coch a phluen goch, yn annog ei griw, nes iddo gael ei daro a’i ladd ar 10 Chwefror. Rhoddodd ei wŷr ei gorff i’r môr, fel y gofynasai. Byth oddi ar hynny mae’r Cymry wedi ei gofio fel Barti Ddu.

Ar y llinell amser

  1. Barti Ddu

    Mae Bartholomew Roberts o Gasnewydd Bach, Barti Ddu, yn dod yn gapten ar long fôr-ladron ac yn dod yn fôr-leidr mwyaf llwyddiannus ei oes, gan gipio dros 400 o longau.

    Barti Ddu

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf