Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1671–1734

Ellis Wynne

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1671–1734 (wedi’i gofnodi) Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
Y Lasynys, cartref Ellis Wynne ger Harlech
Y Lasynys, cartref Ellis Wynne ger Harlech · Llun: Wikimedia Commons · Oosoom, CC BY-SA 3.0

Ysgrifennodd Ellis Wynne o’r Lasynys, ger Harlech, offeiriad ac ysgolhaig, Weledigaetheu y Bardd Cwsc, un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg. Daliwyd ei Gymraeg cyfoethog, naturiol yn batrwm o’r iaith ar ei phuraf ers tair canrif, ac roedd dros ddeg ar hugain o argraffiadau wedi ymddangos erbyn 1932.

Ganed7 Mawrth 1671, y Lasynys, ger Harlech
Ei deuluWyniaid Glyn Cywarch
Ei golegColeg Iesu, Rhydychen
Ei waith mawrGweledigaetheu y Bardd Cwsc, 1703
Ei blwyfLlanfair ger Harlech, 1711–1734
Bu farw13 Gorffennaf 1734

Y Lasynys#

Ganed Ellis ar 7 Mawrth 1671 yn y Lasynys, ffermdy sylweddol rhwng Talsarnau a Harlech. Deuai ei dad Edward o deulu adnabyddus Wyniaid Glyn Cywarch ym Meirionnydd, ac roedd ei fam wedi etifeddu’r Lasynys. Ar 1 Mawrth 1692 aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, ac mae pawb yn cytuno ei fod yn ŵr o ddysg gain a diwylliant eang.

Offeiriad Ardudwy#

Yn ôl traddodiad lleol roedd yn astudio’r gyfraith pan berswadiodd ei berthynas Humphrey Humphreys, esgob Bangor, ef i gymryd urddau eglwysig. Fe’i hurddwyd yn offeiriad ddiwedd 1704, gwasanaethodd Landanwg a Llanbedr o 1705, ac o 1711 hyd ei farw bu’n rheithor Llanfair ger Harlech. Yn 1706 ysgrifennodd fod ei bobl ac yntau’n daer am gael capel eto yn Harlech. Gyda’i ail wraig, Lowri Lloyd o Hafod Lwyfog ger Beddgelert, magodd deulu mawr yn y Lasynys.

Gweledigaetheu y Bardd Cwsc#

Yn 1703 argraffwyd ei lyfr mawr yn Llundain. Cymerodd Wynne yn batrwm Weledigaethau Sbaeneg Quevedo, ond ei greadigaeth ei hun yw’r bardd cwsg. Mewn tair gweledigaeth mae’r bardd yn teithio drwy’r byd, drwy Frenhinllys isaf Angau a thrwy Uffern, dan arweiniad angel, a Meistr Cwsg a’i chwaer Hunllef. Mae’r llyfr yn darlunio ffolinebau’r oes mewn lliwiau byw a miniog, mewn Cymraeg naturiol, idiomatig, heb ei gyffwrdd gan ddulliau ysgrifennu Saesneg.

Un o glasuron yr iaith#

Roedd o leiaf ddau ar bymtheg ar hugain o argraffiadau o’r Bardd Cwsc wedi ymddangos erbyn 1932, ac fe’i troswyd i’r Saesneg o leiaf deirgwaith. Dywedir yn aml nad oes gwell patrwm o ryddiaith Gymraeg bur, idiomatig. Rhoddodd Wynne hefyd i’w bobl fersiwn Cymraeg o Holy Living Jeremy Taylor yn 1701, ac yn 1710 argraffiad o’r Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg.

Emynau a charolau#

Yn y Llyfr Gweddi hwnnw ymddangosodd ei emyn enwocaf, ‘Myfi yw’r Adgyfodiad Mawr’. Cyhoeddwyd emynau eraill o’i waith, a dwy garol blygain, wedi ei farw gan ei fab Edward. Bu farw Ellis Wynne ar 13 Gorffennaf 1734 a’i gladdu dan allor ei eglwys yn Llanfair.

Myfi yw’r Adgyfodiad Mawr.

Ellis Wynne, llinell gyntaf ei emyn enwocaf

Ar y llinell amser

  1. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf