Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1660–1709

Edward Lhuyd

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1660–1709 (wedi’i gofnodi) Naturiaethwr ac ieithydd Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
★ Y cyntaf yn y byd Y cyntaf i ddangos fod y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg, y Wyddeleg a’r Aeleg yn un teulu o ieithoedd, 1707
Penddelw efydd Edward Lhuyd yn Aberystwyth, tref Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Penddelw efydd Edward Lhuyd yn Aberystwyth, tref Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd Edward Lhuyd, neu Llwyd, yn un o’r ysgolheigion mwyaf a gododd Cymru erioed: botanegydd, daearegydd, hynafiaethydd a thad astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Yn geidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, teithiodd bob sir yng Nghymru yn casglu planhigion, ffosiliau, arysgrifau a hen lawysgrifau, a dangosodd i’r byd fod y Gymraeg, y Gernyweg a’r Llydaweg yn chwiorydd, ac yn gyfnitherod i’r Wyddeleg a’r Aeleg.

Ganed1660, o Lwydiaid Llanforda
Ei golegColeg Iesu, Rhydychen, 1682
CeidwadAmgueddfa Ashmole, 1690–1709
Y daith fawrPob sir yng Nghymru, 1697–1701
Ei lyfr mawrArchaeologia Britannica, 1707
Bu farw30 Mehefin 1709, Rhydychen

Llanforda a Chroesoswallt#

Roedd Edward yn fab i Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid ger Tal-y-bont yng Ngheredigion, o un o ganghennau teulu Gogerddan. Cafodd ysgol yng Nghroesoswallt a bu’n athro yno, mae’n debyg, ac erbyn ei fod yn un ar hugain roedd eisoes yn hyddysg yn achau Cymru. Ar 31 Hydref 1682 aeth i Goleg Iesu, Rhydychen.

Ceidwad yr Ashmolean#

Cyn hir roedd yn gynorthwyydd i Dr Robert Plot yn Amgueddfa newydd Ashmole, ac yn 1690 daeth yn Geidwad arni. Yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i’r botanegydd mawr John Ray, a galwyd lili’r Wyddfa yn Lloydia ar ei ôl am amser hir. Yn 1699, gyda help ei gyfaill Isaac Newton, cyhoeddodd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau. Rhoddodd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a wyddom heddiw sy’n ddant deinosor, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit.

Y daith fawr#

Yn 1696 anfonodd allan bedair mil o holiaduron printiedig, tri i bob plwyf yng Nghymru, yn holi am ei hynafiaethau a’i hanes naturiol. Yn 1697 cychwynnodd gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, ac mewn pedair blynedd ymwelodd â phob sir yng Nghymru, ac wedyn ag Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, gan gopïo llawysgrifau ac arysgrifau ar y ffordd. Yn 1696 copïodd yr arysgrif ar Golofn Eliseg ger Glyn y Groes, ac ymddiriedir yn ei gopi hyd heddiw, gan fod y tywydd wedi gwneud yr arysgrif bron yn annarllenadwy ers hynny.

Archaeologia Britannica#

Ym mis Mehefin 1707 cyhoeddodd y Glossography, cyfrol gyntaf ei Archaeologia Britannica, gyda help Moses Williams. Gyda gramadegau Cernyweg a Llydaweg, geiriadur Gwyddeleg, rhestr o eiriau Cymraeg a chatalog o lawysgrifau Brythonig, dangosodd am y tro cyntaf fod yr ieithoedd Brythonig, Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg, yn perthyn i’r Wyddeleg, y Fanaweg a Gaeleg yr Alban. Dyma fan cychwyn yr astudiaeth fodern o’r ieithoedd hyn.

Ei goffáu#

Fe’i gwnaed yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1708, ond bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709, yn ddim ond 49 oed, a’i gladdu yn eil y Cymry yn eglwys San Mihangel. Mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw, ac er 2001 mae ei benddelw efydd yn sefyll ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, â thri gair arni: ieithydd, hynafiaethydd, naturiaethwr.

Meini nadd y mynyddoedd, a gwaliau / Ac olion dinasoedd / A dail, dy fyfyrdod oedd / A hanesion hen oesoedd.

John Morgan, englyn er cof am Edward Lhuyd

Y stori lawn

Erthygl · 30 mun

Llinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru

Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.

Erthygl · 32 mun

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Erthygl · 24 mun

Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain

Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.

Erthygl · 9 mun

Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd

Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

    Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

Hefyd yn yr oes hon

1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf