Ellis Wynne
Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis Wynne
1660–1709
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd Edward Lhuyd, neu Llwyd, yn un o’r ysgolheigion mwyaf a gododd Cymru erioed: botanegydd, daearegydd, hynafiaethydd a thad astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Yn geidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, teithiodd bob sir yng Nghymru yn casglu planhigion, ffosiliau, arysgrifau a hen lawysgrifau, a dangosodd i’r byd fod y Gymraeg, y Gernyweg a’r Llydaweg yn chwiorydd, ac yn gyfnitherod i’r Wyddeleg a’r Aeleg.FfynonellauLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.Edward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Lhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.
| Ganed | 1660, o Lwydiaid Llanforda |
|---|---|
| Ei goleg | Coleg Iesu, Rhydychen, 1682 |
| Ceidwad | Amgueddfa Ashmole, 1690–1709 |
| Y daith fawr | Pob sir yng Nghymru, 1697–1701 |
| Ei lyfr mawr | Archaeologia Britannica, 1707 |
| Bu farw | 30 Mehefin 1709, Rhydychen |
Roedd Edward yn fab i Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid ger Tal-y-bont yng Ngheredigion, o un o ganghennau teulu Gogerddan. Cafodd ysgol yng Nghroesoswallt a bu’n athro yno, mae’n debyg, ac erbyn ei fod yn un ar hugain roedd eisoes yn hyddysg yn achau Cymru. Ar 31 Hydref 1682 aeth i Goleg Iesu, Rhydychen.FfynonellauLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.Edward Lhuyd ↗Wicipedia CymraegNaturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd o Gymru (1660 – 30 Mehefin 1709); mab Edward Lloyd o Lanforda ger Croesoswallt a Bridget Pryse o Lanffraid, o un o ganghennau teulu Gogerddan; roedd ei Glossography yn 1707, cyfrol gyntaf yr Archaeologia Britannica arfaethedig a’r unig un a welodd olau dydd, yn astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd hynny ar seiliau gwyddonol, carreg filltir a man cychwyn yr astudiaeth fodern o’r ieithoedd hynny; mae englyn coffa gan John Morgan (tua 1688 – tua 1734) yn darllen: ‘Meini nadd y mynyddoedd – a gwaliau / Ac olion dinasoedd / A dail, dy fyfyrdod oedd / A hanesion hen oesoedd’.
Cyn hir roedd yn gynorthwyydd i Dr Robert Plot yn Amgueddfa newydd Ashmole, ac yn 1690 daeth yn Geidwad arni. Yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i’r botanegydd mawr John Ray, a galwyd lili’r Wyddfa yn Lloydia ar ei ôl am amser hir. Yn 1699, gyda help ei gyfaill Isaac Newton, cyhoeddodd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau. Rhoddodd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a wyddom heddiw sy’n ddant deinosor, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit.FfynonellauEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Lhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Yn 1696 anfonodd allan bedair mil o holiaduron printiedig, tri i bob plwyf yng Nghymru, yn holi am ei hynafiaethau a’i hanes naturiol. Yn 1697 cychwynnodd gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, ac mewn pedair blynedd ymwelodd â phob sir yng Nghymru, ac wedyn ag Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, gan gopïo llawysgrifau ac arysgrifau ar y ffordd. Yn 1696 copïodd yr arysgrif ar Golofn Eliseg ger Glyn y Groes, ac ymddiriedir yn ei gopi hyd heddiw, gan fod y tywydd wedi gwneud yr arysgrif bron yn annarllenadwy ers hynny.FfynonellauLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.Edward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Lhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.
Ym mis Mehefin 1707 cyhoeddodd y Glossography, cyfrol gyntaf ei Archaeologia Britannica, gyda help Moses Williams. Gyda gramadegau Cernyweg a Llydaweg, geiriadur Gwyddeleg, rhestr o eiriau Cymraeg a chatalog o lawysgrifau Brythonig, dangosodd am y tro cyntaf fod yr ieithoedd Brythonig, Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg, yn perthyn i’r Wyddeleg, y Fanaweg a Gaeleg yr Alban. Dyma fan cychwyn yr astudiaeth fodern o’r ieithoedd hyn.FfynonellauLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.Edward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Edward Lhuyd ↗Wicipedia CymraegNaturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd o Gymru (1660 – 30 Mehefin 1709); mab Edward Lloyd o Lanforda ger Croesoswallt a Bridget Pryse o Lanffraid, o un o ganghennau teulu Gogerddan; roedd ei Glossography yn 1707, cyfrol gyntaf yr Archaeologia Britannica arfaethedig a’r unig un a welodd olau dydd, yn astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd hynny ar seiliau gwyddonol, carreg filltir a man cychwyn yr astudiaeth fodern o’r ieithoedd hynny; mae englyn coffa gan John Morgan (tua 1688 – tua 1734) yn darllen: ‘Meini nadd y mynyddoedd – a gwaliau / Ac olion dinasoedd / A dail, dy fyfyrdod oedd / A hanesion hen oesoedd’.
Fe’i gwnaed yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1708, ond bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709, yn ddim ond 49 oed, a’i gladdu yn eil y Cymry yn eglwys San Mihangel. Mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw, ac er 2001 mae ei benddelw efydd yn sefyll ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, â thri gair arni: ieithydd, hynafiaethydd, naturiaethwr.FfynonellauEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Lhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Meini nadd y mynyddoedd, a gwaliau / Ac olion dinasoedd / A dail, dy fyfyrdod oedd / A hanesion hen oesoedd.
John Morgan, englyn er cof am Edward Lhuyd
Erthygl · 30 munCarneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Erthygl · 32 munPum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Erthygl · 24 munDdwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 9 munAm ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.
Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoeddY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduDysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.
Griffith JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf