Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 500–600

Seintiau Ystrad Tywi a Gŵyr

Dyffryn Tywi a Gŵyr: gwlad Teilo, y Pum Sant, a Chennydd a gariwyd gan wylanod.

Llun: Bwâu tŵr mawr adfeiliedig Abaty Talyllychau · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Dyffryn gwyrdd Tywi oedd calon teyrnas ddiweddarach Deheubarth, a’i mam-eglwys oedd Llandeilo Fawr, eglwys fawr Teilo. Yno y cadwyd Efengylau Teilo Sant, ac yn eu hymylon ysgrifennodd rhywun, yn yr wythfed neu’r nawfed ganrif, beth o’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

I’r gogledd rhoddodd y Pum Sant, pum brawd a anwyd ar yr un enedigaeth, eu henw i bentref uwchben mwyngloddiau aur y Rhufeiniaid. I’r de, cadwodd Gŵyr gof Cennydd ac eglwys Teilo yn Llandeilo Ferwallt.

Y saint

  1. Teilo Sant

    Dydd gŵyl 9 Chwefror

    Cyfaill Dewi a Phadarn, a phererin gyda nhw i Gaersalem yn ôl traddodiad Cymru. Fe’i ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod, a gwnaeth Landeilo Fawr yn brif eglwys iddo. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw, at Samson yn Dol, a’u dwyn adref eto saith mlynedd yn ddiweddarach. Cymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff, ac yn ôl ei Fuchedd, erbyn y bore yr oedd tri.

    LlandeiloLlandafPenalunLlandeilo Tal-y-bontLlandeilo FerwalltLlandeilo GrabanLlandeilo BertholauLlandeilo Gresynni
  2. Y Pum Sant

    Gwyn, Gwynno, Gwynoro, Celynin a Cheitho: pum brawd, medd y traddodiad, a anwyd ar yr un enedigaeth. Enwyd pentref Pumsaint ar eu hôl, a dangosir yno’r garreg lle gorffwysent eu pennau. Mae gan Geitho ei eglwys ei hun yn Llangeitho, lle dechreuodd diwygiad mawr Daniel Rowland.

    PumsaintLlanpumsaintLlangeitho
  3. Sant Elli

    Disgybl i Gadog yn Llancarfan a’i olynodd fel abad. Ar ei ôl ef yr enwyd tref Llanelli.

    Llanelli
    Sant Elli
  4. Sant Cennydd

    Sant Gŵyr. Yn ôl traddodiad Gŵyr, cariwyd ef yn faban gan wylanod i graig ger arfordir Gŵyr, a’i fwydo gan gloch a anfonwyd o’r nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd, y fwyaf yng Ngŵyr.

    Llangynydd
    Sant Cennydd
  5. Sant Ystyffan

    Un o ddilynwyr Teilo. Mae Llansteffan, a’i chastell ar y pentir uwchben Tywi, yn dwyn ei enw.

    Llansteffan

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint Ystyffan

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf