
tua 500–600
Seintiau Ystrad Tywi a Gŵyr
Dyffryn Tywi a Gŵyr: gwlad Teilo, y Pum Sant, a Chennydd a gariwyd gan wylanod.
Llun: Bwâu tŵr mawr adfeiliedig Abaty Talyllychau · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Dyffryn gwyrdd Tywi oedd calon teyrnas ddiweddarach Deheubarth, a’i mam-eglwys oedd Llandeilo Fawr, eglwys fawr Teilo. Yno y cadwyd Efengylau Teilo Sant, ac yn eu hymylon ysgrifennodd rhywun, yn yr wythfed neu’r nawfed ganrif, beth o’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
I’r gogledd rhoddodd y Pum Sant, pum brawd a anwyd ar yr un enedigaeth, eu henw i bentref uwchben mwyngloddiau aur y Rhufeiniaid. I’r de, cadwodd Gŵyr gof Cennydd ac eglwys Teilo yn Llandeilo Ferwallt.
Y saint
Teilo Sant
Dydd gŵyl 9 Chwefror
Cyfaill Dewi a Phadarn, a phererin gyda nhw i Gaersalem yn ôl traddodiad Cymru. Fe’i ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod, a gwnaeth Landeilo Fawr yn brif eglwys iddo. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw, at Samson yn Dol, a’u dwyn adref eto saith mlynedd yn ddiweddarach. Cymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff, ac yn ôl ei Fuchedd, erbyn y bore yr oedd tri.
LlandeiloLlandafPenalunLlandeilo Tal-y-bontLlandeilo FerwalltLlandeilo GrabanLlandeilo BertholauLlandeilo GresynniY Pum Sant
Gwyn, Gwynno, Gwynoro, Celynin a Cheitho: pum brawd, medd y traddodiad, a anwyd ar yr un enedigaeth. Enwyd pentref Pumsaint ar eu hôl, a dangosir yno’r garreg lle gorffwysent eu pennau. Mae gan Geitho ei eglwys ei hun yn Llangeitho, lle dechreuodd diwygiad mawr Daniel Rowland.
Sant Elli
Disgybl i Gadog yn Llancarfan a’i olynodd fel abad. Ar ei ôl ef yr enwyd tref Llanelli.
LlanelliSant ElliSant Cennydd
Sant Gŵyr. Yn ôl traddodiad Gŵyr, cariwyd ef yn faban gan wylanod i graig ger arfordir Gŵyr, a’i fwydo gan gloch a anfonwyd o’r nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd, y fwyaf yng Ngŵyr.
LlangynyddSant CennyddSant Ystyffan
Un o ddilynwyr Teilo. Mae Llansteffan, a’i chastell ar y pentir uwchben Tywi, yn dwyn ei enw.
Llansteffan
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



