Sant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sant Cennydd, o hen lyfr y saint · Llun: Wikimedia Commons · Sabine Baring-Gould, Parth cyhoeddus
3 munud o ddarllen
Cennydd oedd sant meudwy Gŵyr, a dreuliodd ei ddyddiau mewn gweddi ym mhen pellaf y penrhyn a sefydlu’r eglwys yn Llangynydd. Mae stori ei blentyndod, am faban a gariwyd i Ben Pyrod ac a fagwyd gan wylanod ac angylion, ymhlith y tyneraf ym mucheddau holl saint Cymru.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio i ŵr sanctaidd o’r enw Cennydd yn y chweched ganrif. Casglwyd ei stori o ffynonellau Cymreig gan John Capgrave yn y bymthegfed ganrif. Ynddi mae Cennydd yn dywysog o Lydaw, mab i frenin o’r enw Dihoc, a aned yn Aber Llychwr, Casllwchwr, tra oedd ei dad yn westai yn llys Nadolig y Brenin Arthur yno.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Ganed Cennydd yn gloff. Yn faban gosodwyd ef mewn crud wedi’i blethu o helyg a’i ollwng ar ddyfroedd aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a chariodd y llanw ef i Ben Pyrod, ar flaen Gŵyr. Yno cymerodd gwylanod ef dan eu hadenydd, a daeth angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron, y cafodd y plentyn ei fwydo ohoni. Felly y bu fyw, ac fe’i magwyd yn Gristion.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Tyfodd i fyw fel meudwy, gan dreulio ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr. Cysylltir ef ag olion meudwyfa gynnar ar Burry Holms, yr ynys lanw ym mhen gogleddol Bae Rhosili, ac â’r eglwys yn Llangynydd gerllaw.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Yn 545, medd y stori, daeth Dewi Sant heibio ar ei ffordd i’r synod fawr ym Mrefi ac iacháu Cennydd o’i gloffni. Ond gwell gan Gennydd oedd aros fel y’i gwnaed gan Dduw, a gweddïodd ar i’w gorff gael ei adfer fel y’i ganed.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Cofnododd Iolo Morganwg draddodiad arall, lle roedd Cennydd yn fab i Gildas, yn briod ac yn dad i fab cyn iddo ddod yn fynach dan Illtud yn Llanilltud Fawr. Rhoddodd ei fab Ffili, a ddaeth yn esgob wedyn, ei enw i Gaerffili. Yn Senghennydd, uwchben Caerffili, cysegrwyd yr eglwys i Sant Pedr a Sant Cenydd, ac mae ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.FfynhonnellSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.
Mae ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf. Hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif nodai’r pentref hi drwy godi delw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, pwdin gwyn melys o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, yn cynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo. Adfywiwyd yr arfer yn y blynyddoedd diwethaf.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Teithiodd ei stori ymhell. Darganfuwyd carreg wedi’i cherfio â golygfeydd ohoni, Carreg Kenneth, yn y 1880au yn eglwys St Mungo yn Dearham yn Cumbria, ac fe’i dangosir yno o hyd. Yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig, ac yng nghapel Saint-Quidy ym Mhlumelin.FfynonellauSaint Cenydd ↗Wikipedia (Saesneg)Cenydd, Cennydd yn Gymraeg heddiw, Kinède yn Ffrangeg, weithiau Kenneth yn Saesneg (fl. y chweched ganrif), meudwy yng Ngŵyr y priodolir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio iddo; yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglodd John Capgrave yn y bymthegfed ganrif roedd yn dywysog o Lydaw, mab y ‘Brenin Dihoc’, a aned tra oedd ei dad yn llys Nadolig y Brenin Arthur yn Aber Llychwr (Casllwchwr); ganed ef yn gloff, a gosodwyd ef mewn crud o wiail a’i ollwng ar aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a glaniodd ar Ben Pyrod, lle cadwodd gwylanod ac angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron ef yn fyw a’i fagu’n Gristion; bu fyw fel meudwy; yn 545 iachaodd Dewi Sant ef ar y ffordd i synod Brefi, ond dewisodd aros fel y’i ganed; darganfuwyd ‘Carreg Kenneth’, wedi’i cherfio â golygfeydd o’i stori, yn eglwys St Mungo, Dearham, yn Cumbria yn y 1880au; gwnaeth Iolo Morganwg ef yn fab i Gildas ac yn fynach dan Illtud, a’i fab Ffili a roddodd ei enw i Gaerffili; cysylltir meudwyfa cyn-Normanaidd ar Burry Holms ag ef; yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig a chapel Saint-Quidy ym Mhlumelin; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys a thrwy fwyta pwdin gwyn o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, arfer a adfywiwyd yn ddiweddar; mae William Worcester yn cofnodi gŵyl ei gludo ar 27 Mehefin; mae eglwys Sant Pedr a Sant Cenydd yn Senghennydd ac ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.Sant Cennydd ↗Wicipedia CymraegMeudwy Cristnogol a drigai ar Benrhyn Gŵyr, a chredir iddo sefydlu’r eglwys yn Llangynydd; yn Llydaw fe’i gelwir yn Kidi neu Kidig ac fe’i cysylltir yn bennaf â Langedig ym Mor-Bihan; fe’i magwyd gan wylanod a chan angylion â chloch wyrthiol ar lun bron; treuliodd ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr; ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf, a nodid hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif gan ddelw aderyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.