Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Cennydd

Sant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:Buchedd Cennydd, y 14eg ganrif) Sant Gŵyr Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Cennydd, o hen lyfr y saint
Sant Cennydd, o hen lyfr y saint · Llun: Wikimedia Commons · Sabine Baring-Gould, Parth cyhoeddus

Cennydd oedd sant meudwy Gŵyr, a dreuliodd ei ddyddiau mewn gweddi ym mhen pellaf y penrhyn a sefydlu’r eglwys yn Llangynydd. Mae stori ei blentyndod, am faban a gariwyd i Ben Pyrod ac a fagwyd gan wylanod ac angylion, ymhlith y tyneraf ym mucheddau holl saint Cymru.

PrydY chweched ganrif
Ei eglwysLlangynydd, yng Ngŵyr
Ei enw yn LlydawKidi, Kidig, Kinède
Ei ŵyl5 Gorffennaf, Mabsant Cennydd
Cysylltir ag efPen Pyrod a Burry Holms

Tywysog a aned yng Nghasllwchwr#

Mae calendrau’r eglwys ac enwau lleoedd yn tystio i ŵr sanctaidd o’r enw Cennydd yn y chweched ganrif. Casglwyd ei stori o ffynonellau Cymreig gan John Capgrave yn y bymthegfed ganrif. Ynddi mae Cennydd yn dywysog o Lydaw, mab i frenin o’r enw Dihoc, a aned yn Aber Llychwr, Casllwchwr, tra oedd ei dad yn westai yn llys Nadolig y Brenin Arthur yno.

Y crud ar y llanw#

Ganed Cennydd yn gloff. Yn faban gosodwyd ef mewn crud wedi’i blethu o helyg a’i ollwng ar ddyfroedd aber Llwchwr, fel a ddigwyddodd i sawl un o’r saint cynnar, a chariodd y llanw ef i Ben Pyrod, ar flaen Gŵyr. Yno cymerodd gwylanod ef dan eu hadenydd, a daeth angylion gyda chloch ryfeddol ar lun bron, y cafodd y plentyn ei fwydo ohoni. Felly y bu fyw, ac fe’i magwyd yn Gristion.

Meudwy Gŵyr#

Tyfodd i fyw fel meudwy, gan dreulio ei ddyddiau’n gweddïo ar Benrhyn Gŵyr. Cysylltir ef ag olion meudwyfa gynnar ar Burry Holms, yr ynys lanw ym mhen gogleddol Bae Rhosili, ac â’r eglwys yn Llangynydd gerllaw.

Ei iacháu, a’i fodlonrwydd#

Yn 545, medd y stori, daeth Dewi Sant heibio ar ei ffordd i’r synod fawr ym Mrefi ac iacháu Cennydd o’i gloffni. Ond gwell gan Gennydd oedd aros fel y’i gwnaed gan Dduw, a gweddïodd ar i’w gorff gael ei adfer fel y’i ganed.

Ffili a Chaerffili#

Cofnododd Iolo Morganwg draddodiad arall, lle roedd Cennydd yn fab i Gildas, yn briod ac yn dad i fab cyn iddo ddod yn fynach dan Illtud yn Llanilltud Fawr. Rhoddodd ei fab Ffili, a ddaeth yn esgob wedyn, ei enw i Gaerffili. Yn Senghennydd, uwchben Caerffili, cysegrwyd yr eglwys i Sant Pedr a Sant Cenydd, ac mae ysgol a chanolfan hamdden Sant Cenydd yng Nghaerffili yn dwyn ei enw.

Mabsant Cennydd#

Mae ei ŵyl yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf. Hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif nodai’r pentref hi drwy godi delw aderyn ar bolyn ar dŵr yr eglwys, am yr adar a ofalai amdano’n faban, a thrwy fwyta pwdin teth Cennydd, pwdin gwyn melys o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau sych, yn cynrychioli’r bwyd a roddai’r angylion iddo. Adfywiwyd yr arfer yn y blynyddoedd diwethaf.

Ymhell o Ŵyr#

Teithiodd ei stori ymhell. Darganfuwyd carreg wedi’i cherfio â golygfeydd ohoni, Carreg Kenneth, yn y 1880au yn eglwys St Mungo yn Dearham yn Cumbria, ac fe’i dangosir yno o hyd. Yn Llydaw fe’i hanrhydeddir yn Langedig, ac yng nghapel Saint-Quidy ym Mhlumelin.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf