Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd cyn 1400

Achau Owain Glyndŵr, gan Iolo Goch

Mae Iolo Goch yn olrhain tras Owain o dywysogion Powys a’r Deheubarth, ac yn ei alw’n un pen ar Gymru wen.

Llun: Argraff o Sêl Fawr Owain Glyndŵr yn ei ddangos ar ei orsedd, yn Amgueddfa Henffordd · Hogyncymru, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

BarddIolo Goch
IOwain Glyndŵr, cyn gwrthryfel 1400
Testunachau Owain, o frenhinoedd Powys a’r Deheubarth

Yng Nghymru, ach gŵr oedd ei safle, a’r beirdd oedd ei cheidwaid. Yn y cywydd hwn mae Iolo Goch yn gosod allan dras Owain Glyndŵr, i ddangos nad oedd gan yr un arglwydd yn y wlad waed gwell. Mae’n un o’r tair cerdd a ganodd Iolo i Owain, ynghyd â Sycharth a cherdd o fawl.

Arwyrain Owain a wnaf

Myfyrio bum i Farwn,Bûm yn myfyrio am farwn,Moliant dyhuddiant i hwn,—ac am foliant i’w blesio:Arwyrain Owain a wnaf.gwnaf gân o fawl i Owain.
Iolo Goch, Achau Owain Glyndŵr, yr agoriad

Tywysogion Powys

Mab Gruffudd Fychan, arglwydd Glyndyfrdwy, oedd Owain. Mae Iolo’n gofyn pwy ond Owain a ddylai ddal y ddwy Faelor a Mathrafal, a phwy ond ef a ddylai ddwyn tir Powys dan un rheolaeth, pe bai cyfraith a chyfiawnder yn cael eu ffordd. Yna mae’n enwi hynafiaid Owain, yn ôl drwy hen linach Powys hyd at Fadog, Maredudd a Bleddyn ap Cynfyn.

Hil Fleddyn

Hil Madog hir-oediog hen,O hil Madog, yr hen a’r hirhoedlog,Gymro ger hoew-fro Hafren;Cymro ger bro hardd Hafren;Hil Fleddyn, hil Gynfyn gynt,o hil Bleddyn, o hil Cynfyn gynt.
Iolo Goch, Achau Owain Glyndŵr

Arth o Ddeheubarth

Rhedai gwaed Owain o’r de hefyd, drwy ei fam, at linach Tewdwr Mawr a thywysogion y Deheubarth. Felly mae Iolo’n ei alw’n arth o Ddeheubarth yn ogystal â llew Powys. Mae’n fwyn a llonydd i’r gwan, medd Iolo, ond yn arw wrth yr arw, a gall ei law wneud niwed mawr i elyn.

Un pen ar Gymru

Ar y diwedd mae Iolo’n atal ei hun, fel pe bai wedi dweud gormod: “gorau yw tewi”. Ond mae’n dal i ddymuno iechyd a phlant gwych i Owain yn Sycharth, buarth y beirdd, ac yn ei alw’n un pen ar Gymru wen. Ychydig flynyddoedd wedyn cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru.

Un pen ar Gymru wen

Un pen ar Gymru wen wedd,Yr un pen ar Gymru deg,Ag un enaid gan Wynedd,ac un enaid Gwynedd.
Iolo Goch, Achau Owain Glyndŵr, tua’r diwedd

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan