Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd yn niwedd y 1300au

Y Llafurwr

Moliant Iolo Goch i’r gŵr sy’n trin y tir: hebddo ni allai na phab nac ymerawdwr fyw, ac ar Ddydd y Farn llawen fydd ei hanes.

Llun: Wynebddalen Gwaith Iolo Goch, ei gerddi mewn print · G. Howell Baker, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

BarddIolo Goch
Iy llafurwr, y gŵr sy’n trin y tir
Ffurfcywydd o tua saith deg o linellau

Canai beirdd yr uchelwyr i arglwyddi, esgobion ac abadau. Yn Y Llafurwr gwnaeth Iolo Goch rywbeth newydd: lluniodd gywydd cyfan i foli’r gweithiwr cyffredin sy’n aredig y caeau, ac fe’i carwyd byth er hynny.

Ar Ddydd y Farn

Mae Iolo’n dechrau ar y dydd olaf, pan saif holl bobl y byd gerbron Duw ar fynydd Olifer i roi cyfrif o’u gweithredoedd. Y diwrnod hwnnw, meddai, llawen fydd hanes y llafurwr. Mae’n rhoi ei offrwm a’i ddegwm i Dduw; mae’n rhoi cardod a llety; nid yw’n rhyfela nac yn cipio eiddo neb.

Ar fynydd y farn

Ar ben mynydd, lle bydd barn,Ar ben y mynydd lle bydd y farn,I gyd, Olifer gadarn,pawb ohonom, ar Olifer gadarn,Llawen fydd chwedl diledlaesllawen a dibetrus fydd hanesLlafurwr, tramwywr maes.y llafurwr sy’n tramwyo’r maes.
Iolo Goch, Y Llafurwr, yr agoriad

Ni all neb fyw hebddo

Heb y llafurwr, medd Iolo, ni allai na phab nac ymerawdwr na brenin aros yn fyw, ac ni ellid gwneud bara i’r Offeren. Gwell gan y llafurwr ei aradr gam a’i irai na marchogaeth i ryfel fel Arthur ei hun. Mae Iolo’n galw ar lyfr dysgedig, y Lucidarius, yn brawf mai gwyn ei fyd y sawl a ddeil aradr.

A ddeil aradr

Lusudarus hwylus henDywedodd yr hen Lucidarius parodA ddywod fal yn ddien:hyn fel peth sicr:“Gwyn ei fyd, trwy febyd draw,“Gwyn ei fyd yr hwn sydd, o’i febyd ymlaen,A ddeil aradr â’i ddwylaw.”yn dal aradr â’i ddwy law.”
Iolo Goch, Y Llafurwr

Hu Gadarn wrth yr aradr

Daw’r prawf balchaf yn olaf. Daliodd Hu Gadarn, ymerawdwr Caergystennin yn stori Gymraeg pererindod Siarlymaen, aradr ei hun, ac ni fwytaodd erioed fara na weithiodd amdano, i ddangos i’r balch a’r difalch fel ei gilydd mai aredig yw’r orau o’r crefftau. Mae Iolo’n gorffen â gweddi: llaw Duw a llaw Mair dros bob llafurwr.

Daliodd Hu Gadarn aradr

Hu Gadarn feistr hoyw giwdawd,Hu Gadarn, meistr pobl fywiog,Amherawdr dir a moroedd,ymerawdwr tir a moroedd,Cwnstabl aur Constinobl oedd.cwnstabl euraid Caergystennin,Daliodd ef wedi diliwa ddaliodd wedi’r DilywAradr gwaisg arnoddgadr gwiwaradr gwych, cryf, a’i harnodd yn gadarn.
Iolo Goch, Y Llafurwr

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf