Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd yn y 1380au neu’r 1390au

Sycharth, gan Iolo Goch

Y darlun enwocaf o lys Cymreig: neuadd bren Owain Glyndŵr yn Sycharth, ei ffos a’i phont, ei naw neuadd, ei bysgodlyn a’i barc ceirw, lle na chloid drws erioed.

Llun: Tomen y castell yn Sycharth o’r awyr, safle cartref Owain Glyndŵr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

BarddIolo Goch, o Leweni yn Nyffryn Clwyd
IOwain Glyndŵr, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith
Ffurfcywydd o tua chant o linellau

Canodd Iolo Goch dri chywydd i Owain Glyndŵr: un ar ei achau, un yn ei foli fel arweinydd, a hwn, yn moli ei gartref yn Sycharth yn nyffryn Cynllaith. Fe’u canodd flynyddoedd cyn gwrthryfel 1400, pan oedd Owain yn arglwydd Cymreig cyfoethog mewn heddwch, a châi Iolo groeso yn Sycharth ar bob ymweliad.

Cadw addewid

Mae’r gerdd yn agor ag addewid. Mae Iolo wedi addo ddwywaith wneud y daith, a dylid talu addewid. Felly mae’n mynd, yn bererin ar ffordd lawen, i lys Owain, y llawnaf o ddau gant o lysoedd, lle daw beirdd o bob cwr o’r byd.

Lle daw beirdd o bell ac agos

I’r llys ar ddyfrys ydd af,I’r llys ar frys yr af,o ddeucant oedd ddi-wacaf.y llawnaf o ddau gant o lysoedd.Llys barwn, lle syberwyd,Llys barwn, lle o foneddigeiddrwydd,Lle daw beirdd ar lled byd.lle daw beirdd o bob cwr o’r byd.
Iolo Goch, Sycharth

Y llys ar y mwnt

Yna mae Iolo’n ein tywys o gwmpas. Saif y neuadd mewn cylch o ddŵr y tu ôl i argae, gyda phont dros y ffos ac un porth mawr. Mae’r tŷ pren ar bedwar piler ar ben bryn glas, gyda llofft ar bob piler lle cwsg y beirdd. Mae ganddo do teils a simneiau, naw neuadd o’r un ffurf gyda naw wardrob ym mhob un, eglwys a chapeli â ffenestri gwydr, perllan a gwinllan, parc ceirw a chwningar, melin, colomendy carreg, a physgodlyn yn llawn penhwyaid a gwyniaid, gyda pheunod a chrehyrod ar y lawnt.

Eurgylch dŵr

Llyna’i modd a’r llun y maeDyma’i wedd a’i ffurf:Mewn eurgylch dŵr mewn argae.mewn cylch euraid o ddŵr y tu ôl i argae.Pand da’r llys, pont ar y llyn,Onid da yw’r llys, gyda phont dros y ffos,Ac unporth lle’r ai ganpyn?ac un porth y gallai cant o lwythi fynd drwyddo?
Iolo Goch, Sycharth

Bara, gwin a chroeso

Mae yno gwrw o’r Amwythig, bara gwyn a gwin, a thân cegin nad yw byth yn diffodd. Gwraig Owain, Marred Hanmer, yw’r orau o’r gwragedd, o linach marchogion, a’u plant yn nythaid teg o benaethiaid. Ni welodd neb glicied na chlo yno, na phorthor wrth y porth, am na throwyd neb byth i ffwrdd.

Na syched fyth yn Sycharth

Anawdd yn fy nydd ynoAnodd yn fy nydd i ynoWeled na chlicied na chlo,oedd gweld na chlicied na chlo,Na gwall, na newyn, na gwarth,na diffyg, na newyn, na chywilydd,Na syched fyth yn Sycharth.na syched byth yn Sycharth.
Iolo Goch, Sycharth, y llinellau olaf

Beth a ddaeth o Sycharth

Ym mis Mai 1403, yn rhyfel gwrthryfel Owain, llosgodd byddin y Tywysog Harri, y Brenin Harri V wedyn, Sycharth. Dim ond y mwnt a’r ffos sydd ar ôl heddiw. Pan gloddiwyd yno ar ddechrau’r 1960au, cafwyd olion dwy neuadd bren ar ben y mwnt, un ohonynt yn 43 metr o hyd, gydag arwyddion o’r llosgi. Cerdd Iolo sy’n dweud wrthym beth a safai yno.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan