Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y bedwaredd neu’r bymthegfed ganrif

Arthur a Chaledfwlch

Yr hanes Cymraeg am eni Arthur, ei fachgendod gyda Chynyr Farfog ym Mhenllyn, a’r cleddyf yn y garreg adeg y Nadolig.

Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlawysgrif Llansteffan 201 (NLW MS 1A bellach), gyda darn yn Llawysgrif Llansteffan 4
IaithCymraeg Canol
LleoeddTintagel, Penllyn, a Chaer Fuddai
PoblUthr Bendragon, Eigr, Myrddin, Cynyr Farfog, Cai, yr Archesgob Dyfrig ac Arthur

Roedd gan y Cymry eu hanes eu hunain am sut y daeth Arthur yn frenin. Mae wedi goroesi mewn llawysgrif dreuliedig o ddiwedd yr Oesoedd Canol yn y Llyfrgell Genedlaethol, Llansteffan 201, lle mae rhai geiriau wedi rhwbio ymaith ar yr ymylon, a cheir rhai o’i llinellau eto yn Llansteffan 4. Mae’n dechrau lle mae’r Brut yn gorffen ar ôl y noson yn Nhintagel, ac mae’n rhoi bachgendod Cymreig i Arthur.

Bachgen a anfonwyd i Benllyn

Dywed Myrddin wrth Uthr fod Eigr yn feichiog, a bod rhaid cuddio’r plentyn a’i fagu’n ddirgel. Pan aned mab teg fe’i cludwyd, gyda llythyrau gan Uthr a Myrddin, i lys Cynyr Farfog, arglwydd Penllyn, o amgylch Llyn Tegid ym Meirionnydd. Dywed llythyr Uthr wrth Gynyr fod rhaid i’w wraig ei hun fagu’r bachgen a chael mamaeth arall i’w mab hi. Mae Cynyr yn peri ei fedyddio’n Arthur ac yn ei fagu fel ei fab ei hun nes ei fod yn bedair ar ddeg, wrth ochr ei fab Cai, ac mae Arthur yn anrhydeddu Cynyr fel y mae mab yn anrhydeddu ei dad, heb wybod ei fod yn blentyn i neb arall.

Y deyrnas heb frenin

Mae Uthr yn marw ar ôl gŵyl Martin. Mae gwŷr mawr yr ynys yn cyfarfod yng Nghaer Fuddai gyda’r Archesgob Dyfrig i ddewis brenin, oherwydd mae’r Saeson yn tywallt i mewn eto o Humber hyd fôr Catnais. Mae pob gŵr yn enwi ei gâr neu ei gyfaill, ac ni all neb gytuno. Mae Dyfrig yn cofio geiriau Crist, y bydd teyrnas a ymrannodd yn ei herbyn ei hun yn syrthio, ac yn gweld y cryf yn gormesu’r gwan o eisiau cyfiawnder. Maent yn gofyn i Fyrddin, ac mae ef yn dweud wrthynt am ddod ynghyd adeg y Nadolig, glanhau eu calonnau, a gweddïo y dangosai Duw pwy sy’n deilwng i deyrnasu.

Y cleddyf yn y garreg

Ar noswyl Nadolig mae’r genedl gyfan yn ymgynnull, gwan a chryf, cyfoethog a thlawd, a daw Cynyr gyda Chai ac Arthur. Ar ganiad cyntaf y ceiliog maent yn mynd i’r eglwys, a phan ddaw’r gwasanaeth i ben maent yn cael carreg a chleddyf ynddi, na all neb o’r gwŷr mawr ei dynnu. Y bachgen o Benllyn sy’n ei dynnu. Mae gan gleddyf Arthur enw Cymraeg yn yr holl hen chwedlau: Caledfwlch, yr enw sydd iddo yn Culhwch ac Olwen ac yn y Brutiau Cymraeg.

Arthur Cymreig

Yr hyn sy’n gwneud y testun hwn yn werthfawr yw ei leoliad. Yn ôl traddodiad Cymru, cartref Cai oedd Caer Gai, ger Llanuwchllyn ym mhen Llyn Tegid, ac yma caiff Arthur ei hun ei fagu ym Mhenllyn ymhlith pobl Meirionnydd, cyn i’r cleddyf ei wneud yn frenin Ynys Prydain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf