Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Wedi’i gadw mewn llyfr o’r 1600au

Twyll Huan

Chwedl Gymraeg fer am Wydion, a gododd y Llwybr Llaethog i chwilio am ei fab, ac am sut y cafodd y dylluan ei henw.

Llun: Machlud o fryngaer Dinas Dinlle, caer Lleu, ar arfordir Arfon · Dwalad, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlawysgrif Peniarth 112, tudalennau 880–881, llyfr a gasglwyd gan John Jones, Gellilyfdy
IaithCymraeg
PoblGwydion, brenin Gwynedd, a’i fab Huan
Esbonioyr enw Cymraeg ar y dylluan, ac ar y Llwybr Llaethog, Caer Gwydion

Treuliodd John Jones o Gellilyfdy yn Sir y Fflint, a fu fyw o tua 1585 hyd 1658, ei oes yn copïo hen gerddi a chwedlau Cymru. Yn un o’i lyfrau, Llawysgrif Peniarth 112 yn y Llyfrgell Genedlaethol bellach, ysgrifennodd chwedl nad yw ond ychydig linellau o hyd.

Y chwedl

Cynllwyniodd gwraig Huan ap Gwydion farwolaeth ei gŵr, a phan na ddaeth adref dywedodd ei fod wedi mynd i hela ymhell. Aeth ei dad Gwydion, brenin Gwynedd, drwy bob gwlad i chwilio amdano, ac yn y diwedd gwnaeth Gaer Gwydion, ffordd y sêr yn yr awyr, i chwilio’r nefoedd. Yno y cafodd ei fab, oherwydd yr oedd ei enaid yn y nef. Yna trodd Gwydion y wraig ifanc yn aderyn, ac mae hi’n ffoi rhag ei thad-yng-nghyfraith hyd heddiw, ac fe’i gelwir yn Twyll Huan.

Tylluan a haul

Mae’r chwedl yn chwarae ar y gair tylluan, fel petai’n twyll a huan, hen air Cymraeg am yr haul. Yr un stori yw hi â diwedd Pedwaredd Gainc y Mabinogi, lle mae Blodeuwedd yn cynllwynio yn erbyn Lleu Llaw Gyffes ac yn cael ei throi’n dylluan gan Wydion; yma enw’r mab yw Huan, yr haul. Argraffodd y bardd a’r ysgolhaig mawr T. Gwynn Jones hi yn ei lyfr ar draddodiadau Cymru yn 1930.

Llwybr Llaethog Cymru

Mae Caer Gwydion yn enw Cymraeg ar y Llwybr Llaethog o hyd, caer neu ffordd Gwydion ar draws awyr y nos. Mae’r awdur yn gorffen â brawddeg o’i eiddo’i hun: yn null y Groegiaid, meddai, y lluniai’r hen Frythoniaid eu storïau er mwyn iddynt gael eu cofio. Gwyddai ei fod yn cadw rhywbeth gwerthfawr.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf