Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

o’r drydedd ganrif ar ddeg ymlaen

Brut y Brenhinedd

Y fersiynau Cymraeg o Hanes Brenhinoedd Prydain, a ysgrifennwyd tua 1136 gan Sieffre o Fynwy, a ddywedodd iddo droi i’r Lladin ‘hen lyfr yn yr iaith Frythoneg’.

Llun: Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwnaedo’r 13eg ganrif, mewn sawl cyfieithiad Cymraeg
OHanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, tua 1136
Copïautua thrigain
Fersiynau hynafa enwir ar ôl Llanstephan 1, Peniarth 44 a Dingestow

Hanes y brenhinoedd yn Gymraeg

Brut y Brenhinedd yw hanes brenhinoedd y Brythoniaid yn Gymraeg: Brutus a’i feibion, Lleon a adeiladodd Gaerllion, Llŷr a’i ferched, Beli a Brân, Lludd a gaerodd Lundain, Caswallon a safodd yn erbyn Cesar, Macsen, Gwrtheyrn, Emrys, Uthr ac Arthur, ac yn olaf oll Cadwaladr. Fe’i hysgrifennodd Sieffre o Fynwy yn Lladin tua 1136, o’r hyn a alwai’n hen lyfr yn yr iaith Frythoneg. O fewn canrif roedd y Cymry wedi’i wneud yn eiddo iddynt eu hunain eto, yn eu hiaith eu hunain, ac ni chopïwyd unrhyw lyfr yn amlach yng Nghymru’r Oesoedd Canol.

Llawer cyfieithiad

Fe’i cyfieithwyd fwy nag unwaith. Mae’r ysgolheigion sy’n ei astudio yn enwi’r fersiynau hynaf ar ôl y llawysgrifau sy’n eu cadw: fersiynau Llanstephan 1, Peniarth 44 a Dingestow. Mae un fersiwn yn gosod chwedl Lludd a Llefelys y tu mewn i’r hanes. Argraffwyd un arall, o lawysgrif yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, yn 1801 fel Brut Tysilio, ac yn ôl traddodiad Cymru dyma’r union lyfr a drodd Sieffre i’r Lladin.

Lluniau’r brenhinoedd

Rhoddwyd lluniau i rai copïau. Yn Peniarth 23, copi canoloesol diweddarach o’r Brut, tynnodd y copïydd y brenhinoedd yn yr ymylon, yn eu plith Cadwallon o Wynedd, brenin mawr y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn Edwin o Northumbria.

Y Brenin Cadwallon, wedi’i dynnu yn ymyl Brut Cymraeg, Peniarth 23
Y Brenin Cadwallon, wedi’i dynnu yn ymyl Brut Cymraeg, Peniarth 23 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 23C, Public domain, Wikimedia Commons

Mae’r erthygl ar y Brutiau yn adrodd sut y darllenid Brut y Brenhinedd a Brut y Tywysogion gyda’i gilydd fel un hanes, o Gaerdroea hyd y tywysog olaf.

Trigain copi, chwe theulu

Erys tua thrigain fersiwn o’r Brut, yr hynaf o ganol y 1200au. Mae Brynley F. Roberts yn eu rhannu’n chwe theulu: Dingestow, Peniarth 44, Llanstephan 1, Peniarth 21, Cotton Cleopatra a Brut Tysilio. Peniarth 44 yw’r cyntaf i osod stori Lludd a Llefelys yn yr hanes, ac efallai fod Brut Dingestow, o ddiwedd y 1200au, yn dod o Wynedd.

I brint

Argraffwyd y Brut yn y Myvyrian Archaiology rhwng 1801 a 1807, rhoddodd Peter Roberts ef yn Saesneg yn 1811, a golygodd Henry Lewis Brut Dingestow yn 1942.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf