Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Yr Oesoedd Canol cynnar

Clywais garan

Englyn hen unigol: garan yn gweiddi ar bwll unig, ac yna tawelwch.

Llun: Llyn Idwal dan Slabiau Idwal a chlogwyni Cwm Idwal · Ioanp1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ffurfenglyn unigol o dair llinell
Golygwyd ganJenny Rowland, Early Welsh Saga Poetry, 1990
Aderyny garan

Mae rhai o’r hen englynion yn sefyll ar eu pennau eu hunain, wedi’u torri’n rhydd o ba chwedl bynnag y perthynent iddi gynt. Un ohonynt, a olygwyd gan Jenny Rowland ymhlith penillion y sagâu Cymraeg cynnar, sydd â thair llinell yn unig. Clywodd y llefarydd garan yn gweiddi ar bwll ymhell o unrhyw annedd, ac yna tawodd y sain na chaiff neb wrando arni.

Sain yn y diffeithwch

Byddai’r hen feirdd Cymraeg yn aml yn defnyddio cri aderyn i gario galar: eryr Pengwern a glyw Heledd uwchben corff Cynddylan, y gog sy’n galw ar Lywarch Hen yn ei henaint. Garan ar bwll unig yw sain lle gwyllt a gwag, a’r tawelwch sy’n ei dilyn yw tawelwch gwlad heb bobl. Pwy bynnag a lefarodd y llinellau hyn yn y chwedl goll, roedd ar ei ben ei hun, ac fe wyddai hynny.

Y garan yng Nghymru

Roedd garanod gynt yn adar cyffredin yng ngwlyptiroedd Cymru, a gadawsant eu henw mewn enwau lleoedd. Diflannasant wrth i’r corsydd gael eu draenio. Yn 2016 magodd pâr o garanod gyw ar Wastadeddau Gwent, y cyntaf i fridio yng Nghymru ers rhyw bedwar can mlynedd. Gellir clywed yng Nghymru eto’r gri a glywodd yr hen fardd.

Pobl y testun

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf