Brenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
‘Gwen wrth Lawen ydd wylwys neithiwyr’, print gan Shirley Jones o’i gerddi · Llun: Wikimedia Commons · Shirley Jones, CC BY-SA 4.0
Ystyr yr enw
Llywarch Hen: Llywarch ‘yr Hen’
Llywarch Hen
Llywarchei enw ei hun
Henhen
3 munud o ddarllen
Roedd Llywarch Hen yn dywysog o Reged yn yr Hen Ogledd, yn gefnder i’r Brenin mawr Urien, ac yn dad i bedwar mab ar hugain. Mae traddodiad Cymru yn ei gyfrif gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin yn un o bedwar bardd mawr Cymru gynnar, ac mae’r englynion a luniwyd yn ei lais, Canu Llywarch Hen, ymhlith cerddi mwyaf teimladwy’r iaith Gymraeg. Roedd brenhinoedd Gwynedd o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr ymlaen yn falch o’i alw’n gyndad iddynt.FfynonellauLlywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.Llywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.Llywarch Hen, a 6th century British prince and a hero of a cycle of Welsh tales dating from the mid-9th century ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYr hen achau yw’r ffynhonnell ar gyfer y Llywarch hanesyddol: Bonedd Gwŷr y Gogledd, achau Harley a Cotton, Bonedd y Saint ac achau tywysogion Gwynedd yn Hanes Gruffudd ap Cynan; yn ôl y rhain disgynnai o Goel Godebog, ei dad oedd Elidyr Lydanwyn a’i fam Gwawr ferch Brychan, ac roedd yn gefnder i Urien o Reged o ochr ei dad ac o ochr ei fam; tua chanol y nawfed ganrif, mewn cyfnod o galedi i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch o chwedlau am Lywarch a’i feibion, y mae eu henglynion wedi goroesi, wedi’u copïo i Lyfr Coch Hergest; plethwyd y chwedlau o gwmpas Llywarch a rhai o’i wir berthnasau yn yr Hen Ogledd, ond fe’u lleolwyd ar ororau dwyreiniol Powys, ac ohonynt y tyfodd y traddodiad mai bardd a gŵr o Bowys oedd Llywarch; golygwyd gan Ifor Williams, Canu Llywarch Hen, 1935.
Mae hen ach Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach: Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel. Ei fam oedd Gwawr, merch Brychan Brycheiniog, felly roedd Llywarch yn gefnder i Urien Rheged o ochr ei dad ac o ochr ei fam. Efallai ei fod yn frenin ei hun, yn rheoli de Rheged, yn y tir a elwid wedyn yn Cumberland, tra rheolai Urien y gogledd, ac efallai iddo olynu Urien yn frenin.FfynonellauLlywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.Llywarch Hen, a 6th century British prince and a hero of a cycle of Welsh tales dating from the mid-9th century ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYr hen achau yw’r ffynhonnell ar gyfer y Llywarch hanesyddol: Bonedd Gwŷr y Gogledd, achau Harley a Cotton, Bonedd y Saint ac achau tywysogion Gwynedd yn Hanes Gruffudd ap Cynan; yn ôl y rhain disgynnai o Goel Godebog, ei dad oedd Elidyr Lydanwyn a’i fam Gwawr ferch Brychan, ac roedd yn gefnder i Urien o Reged o ochr ei dad ac o ochr ei fam; tua chanol y nawfed ganrif, mewn cyfnod o galedi i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch o chwedlau am Lywarch a’i feibion, y mae eu henglynion wedi goroesi, wedi’u copïo i Lyfr Coch Hergest; plethwyd y chwedlau o gwmpas Llywarch a rhai o’i wir berthnasau yn yr Hen Ogledd, ond fe’u lleolwyd ar ororau dwyreiniol Powys, ac ohonynt y tyfodd y traddodiad mai bardd a gŵr o Bowys oedd Llywarch; golygwyd gan Ifor Williams, Canu Llywarch Hen, 1935.Llywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.
Yn ei ieuenctid, medd y traddodiad, ymladdodd Llywarch wrth ochr y dewr Geraint ym mrwydr Llongborth. Yna ymunodd â llys ei gefnder Urien, lle bu fyw’n ddewr, gwisgo’n wych, heb arbed y cwrw a’r medd, a’i fendithio â phedwar mab ar hugain. Pan syrthiodd Urien, Llywarch a gariodd ben ei arglwydd adref o’r maes fel na allai unrhyw elyn ei gymryd, ac mae englynion cylch Urien yn ei gofio’n dweud ‘penn a borthaf’.FfynonellauLlywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.
Yn y nawfed ganrif, mewn cyfnod caled i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch mawr o chwedlau am Lywarch a’i feibion. Dim ond y penillion sydd wedi goroesi, englynion a gopïwyd i Lyfr Coch Hergest, a golygodd Syr Ifor Williams hwy yn 1935 fel Canu Llywarch Hen. Ynddynt mae Llywarch yn siarad fel hen ŵr a oroesodd ei feibion, yn galaru am y meibion a syrthiodd yn gwarchod y ffin, ac yn hiraethu am nerth ei ieuenctid ei hun. Mae eu darluniau o aeaf, gwynt a llethr noeth a’r caneuon am frigau disglair yr onn ac am y gwynt, ymhlith y gorau yn Gymraeg.FfynonellauLlywarch Hen, a 6th century British prince and a hero of a cycle of Welsh tales dating from the mid-9th century ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYr hen achau yw’r ffynhonnell ar gyfer y Llywarch hanesyddol: Bonedd Gwŷr y Gogledd, achau Harley a Cotton, Bonedd y Saint ac achau tywysogion Gwynedd yn Hanes Gruffudd ap Cynan; yn ôl y rhain disgynnai o Goel Godebog, ei dad oedd Elidyr Lydanwyn a’i fam Gwawr ferch Brychan, ac roedd yn gefnder i Urien o Reged o ochr ei dad ac o ochr ei fam; tua chanol y nawfed ganrif, mewn cyfnod o galedi i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch o chwedlau am Lywarch a’i feibion, y mae eu henglynion wedi goroesi, wedi’u copïo i Lyfr Coch Hergest; plethwyd y chwedlau o gwmpas Llywarch a rhai o’i wir berthnasau yn yr Hen Ogledd, ond fe’u lleolwyd ar ororau dwyreiniol Powys, ac ohonynt y tyfodd y traddodiad mai bardd a gŵr o Bowys oedd Llywarch; golygwyd gan Ifor Williams, Canu Llywarch Hen, 1935.Llywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.Llywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.
Drwy’r cerddi, daeth Llywarch i gael ei gofio yng Nghymru ei hun. Dywedir iddo fynd i lys Cynddylan ym Mhowys, a byw yn ei flynyddoedd olaf yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn. Fe’i cysylltir â Llanfor ger y Bala, lle gelwid cylch cerrig, sydd wedi diflannu, yn Babell Llywarch Hen, a mwnt yn Gastell Llywarch. Dywed yr achau iddo fyw hyd tua phedwar ugain, fel yr awgryma’i enw, yr Hen.FfynonellauLlywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.Llywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.
Mae’r Trioedd yn cofio Llywarch fel un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain, gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron fab Peredur. Maent yn ei enwi hefyd yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur, a gâi groeso yno pryd bynnag y deuent.FfynhonnellLlywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.
Pan ddaeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd tua 825, gan sefydlu tŷ brenhinol newydd, hawliodd ei fod yn disgyn yn uniongyrchol o Lywarch Hen. Mae Hanes Gruffudd ap Cynan, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn gosod enw Llywarch yn ach y brenin mawr hwnnw, gan ddangos Rhodri Mawr a’r holl dywysogion ar ei ôl yn ddisgynyddion iddo. Felly daeth hen dywysog Rheged yn gyndad i linach frenhinol Cymru.FfynonellauLlywarch Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Llywarch Hen (tua 534 hyd tua 608), tywysog a bardd o Reged yn yr Hen Ogledd; gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin fe’i cyfrifir yn un o bedwar bardd mawr barddoniaeth Gymraeg gynnar; mab Elidir, pennaeth Argoed yn Rheged, disgynnydd i Goel Hen a chefnder cyntaf i’r Brenin Urien Rheged, a brenin ei hun efallai, yn rheoli de Rheged tra rheolai Urien y gogledd; yn ei ieuenctid dywedir iddo ymladd wrth ochr Geraint ym mrwydr Llongborth; yn llys Urien ‘bu fyw’n ddewr, gwisgodd yn wych, nid arbedodd y cwrw a’r medd, a’i fendithio â 24 o feibion’; wedi cwymp Urien cariodd ben Urien adref; aeth i lys Cynddylan ym Mhowys; yn ôl traddodiad bu fyw yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn, yn cyfansoddi ei gerddi, ac fe’i cysylltir â Llanfor; yn ôl y Bonedd bu fyw hyd tua 80; hawliai Merfyn Frych, brenin Gwynedd o tua 825, ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; Canu Llywarch Hen, cyfres o englynion yn ei lais, a luniwyd efallai rhwng 800 a 900, gyda Chanu Heledd a Geraint fab Erbin yn gysylltiedig ag ef.Llywarch Hen ↗Wicipedia CymraegAelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn Canu Llywarch Hen (bl. diwedd y chweched ganrif); efallai iddo olynu Urien Rheged fel brenin Rheged; cefnder i Urien a disgynnydd i Goel Hen; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach fel Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel; mae ei enw yn ach y Brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau Hanes Gruffudd ap Cynan, sy’n dangos bod y Brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo; mae De Situ Brecheniauc yn enwi Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien; mae’r englynion, a luniwyd tua chanol y nawfed ganrif gan fardd neu feirdd o Bowys, yn ei ddangos yn hen ŵr yn galaru am ei 24 mab; yn y Trioedd mae’n un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron, ac yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur; cysylltir Llanfor ym Meirionnydd ag ef, lle gelwid cylch cerrig, a ddiflannodd, yn Babell Llywarch Hen a mwnt yn Gastell Llywarch.Llywarch Hen, a 6th century British prince and a hero of a cycle of Welsh tales dating from the mid-9th century ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYr hen achau yw’r ffynhonnell ar gyfer y Llywarch hanesyddol: Bonedd Gwŷr y Gogledd, achau Harley a Cotton, Bonedd y Saint ac achau tywysogion Gwynedd yn Hanes Gruffudd ap Cynan; yn ôl y rhain disgynnai o Goel Godebog, ei dad oedd Elidyr Lydanwyn a’i fam Gwawr ferch Brychan, ac roedd yn gefnder i Urien o Reged o ochr ei dad ac o ochr ei fam; tua chanol y nawfed ganrif, mewn cyfnod o galedi i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch o chwedlau am Lywarch a’i feibion, y mae eu henglynion wedi goroesi, wedi’u copïo i Lyfr Coch Hergest; plethwyd y chwedlau o gwmpas Llywarch a rhai o’i wir berthnasau yn yr Hen Ogledd, ond fe’u lleolwyd ar ororau dwyreiniol Powys, ac ohonynt y tyfodd y traddodiad mai bardd a gŵr o Bowys oedd Llywarch; golygwyd gan Ifor Williams, Canu Llywarch Hen, 1935.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.