Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Llywarch Hen

Brenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400) Brenin yn y Gogledd, hen ŵr y cerddi Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
‘Gwen wrth Lawen ydd wylwys neithiwyr’, print gan Shirley Jones o’i gerddi
‘Gwen wrth Lawen ydd wylwys neithiwyr’, print gan Shirley Jones o’i gerddi · Llun: Wikimedia Commons · Shirley Jones, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Llywarch Hen: Llywarch ‘yr Hen’

Llywarch Hen

  • Llywarch ei enw ei hun
  • Hen hen

Roedd Llywarch Hen yn dywysog o Reged yn yr Hen Ogledd, yn gefnder i’r Brenin mawr Urien, ac yn dad i bedwar mab ar hugain. Mae traddodiad Cymru yn ei gyfrif gyda Thaliesin, Aneirin a Myrddin yn un o bedwar bardd mawr Cymru gynnar, ac mae’r englynion a luniwyd yn ei lais, Canu Llywarch Hen, ymhlith cerddi mwyaf teimladwy’r iaith Gymraeg. Roedd brenhinoedd Gwynedd o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr ymlaen yn falch o’i alw’n gyndad iddynt.

PrydTua 534 hyd tua 608
TeyrnasRheged, yn yr Hen Ogledd
Ei rieniElidir Lydanwyn a Gwawr ferch Brychan
Ei gefnderY Brenin Urien Rheged
Ei gerddiCanu Llywarch Hen

Tywysog o Reged#

Mae hen ach Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach: Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel. Ei fam oedd Gwawr, merch Brychan Brycheiniog, felly roedd Llywarch yn gefnder i Urien Rheged o ochr ei dad ac o ochr ei fam. Efallai ei fod yn frenin ei hun, yn rheoli de Rheged, yn y tir a elwid wedyn yn Cumberland, tra rheolai Urien y gogledd, ac efallai iddo olynu Urien yn frenin.

Yn llys Urien#

Yn ei ieuenctid, medd y traddodiad, ymladdodd Llywarch wrth ochr y dewr Geraint ym mrwydr Llongborth. Yna ymunodd â llys ei gefnder Urien, lle bu fyw’n ddewr, gwisgo’n wych, heb arbed y cwrw a’r medd, a’i fendithio â phedwar mab ar hugain. Pan syrthiodd Urien, Llywarch a gariodd ben ei arglwydd adref o’r maes fel na allai unrhyw elyn ei gymryd, ac mae englynion cylch Urien yn ei gofio’n dweud ‘penn a borthaf’.

Canu Llywarch Hen#

Yn y nawfed ganrif, mewn cyfnod caled i Bowys, lluniodd cyfarwydd o’r wlad honno gylch mawr o chwedlau am Lywarch a’i feibion. Dim ond y penillion sydd wedi goroesi, englynion a gopïwyd i Lyfr Coch Hergest, a golygodd Syr Ifor Williams hwy yn 1935 fel Canu Llywarch Hen. Ynddynt mae Llywarch yn siarad fel hen ŵr a oroesodd ei feibion, yn galaru am y meibion a syrthiodd yn gwarchod y ffin, ac yn hiraethu am nerth ei ieuenctid ei hun. Mae eu darluniau o aeaf, gwynt a llethr noeth a’r caneuon am frigau disglair yr onn ac am y gwynt, ymhlith y gorau yn Gymraeg.

Llanfor a gwlad Powys#

Drwy’r cerddi, daeth Llywarch i gael ei gofio yng Nghymru ei hun. Dywedir iddo fynd i lys Cynddylan ym Mhowys, a byw yn ei flynyddoedd olaf yn Aber-Ciog, Dôl-giog heddiw, gyda’i delyn. Fe’i cysylltir â Llanfor ger y Bala, lle gelwid cylch cerrig, sydd wedi diflannu, yn Babell Llywarch Hen, a mwnt yn Gastell Llywarch. Dywed yr achau iddo fyw hyd tua phedwar ugain, fel yr awgryma’i enw, yr Hen.

Yn y Trioedd#

Mae’r Trioedd yn cofio Llywarch fel un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain, gyda Manawydan fab Llŷr a Gwgon Gwron fab Peredur. Maent yn ei enwi hefyd yn un o Dri Thrwyddedog Llys Arthur, a gâi groeso yno pryd bynnag y deuent.

Cyndad brenhinoedd#

Pan ddaeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd tua 825, gan sefydlu tŷ brenhinol newydd, hawliodd ei fod yn disgyn yn uniongyrchol o Lywarch Hen. Mae Hanes Gruffudd ap Cynan, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn gosod enw Llywarch yn ach y brenin mawr hwnnw, gan ddangos Rhodri Mawr a’r holl dywysogion ar ei ôl yn ddisgynyddion iddo. Felly daeth hen dywysog Rheged yn gyndad i linach frenhinol Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf