Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 655; copïwyd tua 1631

Marwnad Cynddylan

Un o’r cerddi hynaf yn Gymraeg: marwnad i Gynddylan fab Cyndrwyn, brenin ym Mhowys, a’i frodyr, gyda’u cyrch mawr ar Gaer Lwytgoed.

Llun: Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Welshficwitch, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Lluniwydtua 655, yn fuan ar ôl marw Cynddylan
Copïwydtua 1631–34 gan John Davies o Fallwyd, yn Llawysgrif LlGC 4973
Ffurfawdl o tua saith deg llinell, pob pennill yn gorffen â’r un cwynfan

Roedd Cynddylan fab Cyndrwyn yn frenin ym Mhowys yn y seithfed ganrif, yn frawd i Heledd y mae ei galar yn galon Canu Heledd. Cerdd wahanol a hŷn yw’r farwnad hon. Arferai ysgolheigion ei dyddio i’r nawfed ganrif, ond mae gwaith diweddar wedi dangos mai yn y seithfed y’i lluniwyd yn fwyaf tebyg, yn fuan ar ôl marw Cynddylan tua 655, sy’n ei gosod ymhlith y cerddi hynaf un yn Gymraeg.

Y byrdwn

Mae pob pennill yn agor â’r gri Mawredd gyminedd! ac yn gorffen â’r un adduned o alar, fel bod y gerdd yn codi ac yn disgyn fel cân angladd.

Byrdwn y farwnad

Ef cwynif oni fwyf i’m derwin feddGalaraf nes byddaf yn fy medd derwo leas Cynddylan yn ei fawredd.am ladd Cynddylan yn ei fawredd.
Marwnad Cynddylan, y pennill cyntaf, Llawysgrif LlGC 4973

Meibion Cyndrwyn

Mae’r bardd yn enwi brodyr Cynddylan, Rhiau, Rhirid, Rhiosedd a Rhygyfarch, ac yn cofio eu gwrhydri: gwartheg wedi’u gyrru adref o ddyffryn Taf, ymgyrchoedd tu hwnt i afon Tren, a chyrch mawr o flaen Caer Lwytgoed, lle dygodd Morial bymtheg cant o wartheg a phedwar ugain o feirch a’u harnais. Mae’r gerdd yn dangos Cynddylan yn gynghreiriad i Penda, brenin Mersia, ac fe’i cenir i frenin Dogfeiling yng Ngwynedd, sy’n dweud wrthym sut y safai teyrnasoedd y Brythoniaid gyda’i gilydd.

Canawon Arthur fras

Brodyr a’m bwyad. Oedd gwell ban fythyn,Roedd gennyf frodyr. Gwell oedd tra oeddynt byw,canawon Arthur fras, dinas dengyn.cenawon Arthur gadarn, caer na ildiai.
Marwnad Cynddylan, Llawysgrif LlGC 4973

Os darllenir y llinell fel hyn, mae’n un o’r cyfeiriadau cynharaf at Arthur yn unman, wedi’i wneud ychydig genedlaethau yn unig ar ôl ei oes. Awgrymodd Jenny Rowland, a olygodd y gerdd, ddarlleniad arall, a dadleuir am y peth o hyd.

Mae’r gerdd yn gorffen â’r bardd yn cofio’r brwyn dan draed a gobenyddion plu neuaddau glannau Pwll ac Alun, ac yn dod adref i gael nad oes yr un câr ar ôl.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan