Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y nawfed ganrif

Y nodiadau Cymraeg ar bwysau a mesurau

Athro o Gymro yn y nawfed ganrif yn esbonio llyfr Lladin ar bwysau a mesurau mewn Hen Gymraeg, ac yn cyfrif pris aderyn y to.

Llun: Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus · Commoneus and other Welsh scribes; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydyn y nawfed ganrif
IaithLladin, gyda nodiadau mewn Hen Gymraeg
Cedwir ynLlyfrgell Bodley, Rhydychen, yn y llyfr a elwir Llyfr Dosbarth Sant Dunstan
Testunpwysau, mesurau, a phris adar

Ymhlith yr ysgrifennu Cymraeg hynaf sydd wedi goroesi mae cyfres o nodiadau a ysgrifennodd athro o Gymro mewn llyfr Lladin ar bwysau a mesurau, De mensuris et ponderibus. Roedd y llyfr yn rhan o lyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif, sydd bellach wedi’i rwymo yn y gyfrol yn Rhydychen a elwir Llyfr Dosbarth Sant Dunstan. Ysgrifennai’r athro yn rhannol mewn Lladin ac yn rhannol yn ei iaith ei hun, a gadawodd i ni wers fel y’i rhoddwyd, mewn Hen Gymraeg, fwy nag un cant ar ddeg o flynyddoedd yn ôl.

Pos adar y to

Mae’r athro yn oedi uwchben pos o’r Efengylau. Dywed Sant Mathew fod dau aderyn y to yn cael eu gwerthu am ffyrling; dywed Sant Luc fod pump yn cael eu gwerthu am ddwy. Gan weithio’r peth allan yn Gymraeg, mae’r athro yn cyfrif y pris mewn punnoedd a sgrwplau ac yn canfod nad yw pumed aderyn Luc yn costio dim: fe’i rhoddir, meddai, ‘in pretium benedictionis’, yn fendith ychwanegol. Ateb ystafell ddosbarth yw hwn i gwestiwn y mae plant yn ei ofyn o hyd.

Bodiau a bysedd

Yna mae’n troi at fesurau hyd, a gymerid yn ei ddydd oddi wrth y corff. Lled bawd yw modfedd, ac mae’n esbonio yn Gymraeg sut y mae’r bys bach a’r bys mawr yn cymharu ag ef, gan ddefnyddio geiriau y gall unrhyw Gymro eu hadnabod o hyd.

dou puntdwy bunt
petguarpedwar
hantherhanner
argantarian
ir bis bichany bys bychan
maurmawr
teir petguared parttair pedwaredd ran

Pam y mae’n bwysig

Mae’r ychydig linellau hyn yn dangos bod y Gymraeg eisoes yn iaith dysg yn y nawfed ganrif, yn cael ei defnyddio yn yr ystafell ddosbarth i esbonio Lladin, rhifo, arian a mesur. Mae’r un llyfr yn dal darnau Cymraeg eraill, ac mae Darn y Cyfrifiadur, ar gyfrif y calendr, yn dod o’r un byd o athrawon Cymreig yn gweithio yn eu hiaith eu hunain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf