Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd tua 1350

Ymddiddan Arthur a’r Eryr

Mae Arthur yn cyfarfod ag eryr ym mlaen derwen, a’i nai marw Eliwlod yw ef, sy’n ateb ei gwestiynau am Dduw, ffydd a Dydd y Farn.

Llun: Tudalennau o Lyfr Coch Hergest, un o’r llyfrau mawr sy’n cadw hen gerddi byd Arthur · Jesus College, Oxford, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Copïwydtua 1350, yn Llawysgrif Coleg Iesu, Rhydychen, 3
Ffurfymddiddan mewn englynion, tair llinell yr un
PoblArthur, a’r eryr a oedd yn nai iddo, Eliwlod fab Madog fab Uthr

Mae’r trioedd yn cofio Eliwlod fab Madog fab Uthr fel un o dri marchog tafod aur llys Arthur, na allai na brenin nac arglwydd wrthod eu geiriau. Yn y gerdd hon mae’n llefaru ar ôl ei farw, ar lun eryr, ac mae dawn y geiriau ganddo o hyd. Golygwyd y gerdd gan Ifor Williams yn 1925 o lawysgrif o tua 1350 yng Ngholeg Iesu, Rhydychen.

Yr eryr yn y dderwen

Mae Arthur yn gweld eryr ym mlaen derwen ac yn rhyfeddu ato, fel y gwnâi bardd. Etyb yr eryr fod Arthur wedi ei weld o’r blaen. Dywed Arthur na fyddai’n ddof nac yn wâr pe bai’n aderyn o’r math cyffredin, ac mae’r eryr yn dweud wrtho pwy ydyw: mab Madog fab Uthr.

Arthur yn gweld yr eryr

Ys ryfedaf, kan wyf bard,Rhyfeddaf, gan mai bardd wyf,o vlaen dar a’e vric yn hard,ym mlaen y dderwen a’i brigau hardd,py edrych eryr, py chward.pam y mae’r eryr yn edrych, pam y mae’n chwerthin.
Ymddiddan Arthur a’r Eryr, yr englyn cyntaf, Llawysgrif Coleg Iesu 3

Arthur yn adnabod ei nai

Yr eryr golwc diuei,Eryr y golwg di-fai,ar dy barabyl nyt oes vei:nid oes bai ar dy ymadrodd:ae ti Eliwlat vy nei?ai ti yw Eliwlod, fy nai?
Ymddiddan Arthur a’r Eryr, Llawysgrif Coleg Iesu 3

Cwestiynau brenin

Yna mae’r brenin yn troi’n ddisgybl. Mae Arthur yn gofyn beth sy’n ddrwg i’w wneud, ac etyb yr eryr: cynllunio drwg a’i gadw’n hir yn y meddwl. Mae’n gofyn sut i ennill ffafr Duw, ac etyb yr eryr: caru Duw â chalon uniawn a gofyn dim ond yr hyn sy’n gyfiawn. Mae’n gofyn pwy yw’r cadarnaf, gan feddwl am ei gadernid ei hun, ac mae’r eryr yn dweud wrth ben cadoedd Cernyw nad oes neb cadarn ond Duw. I bob cwestiwn am ei osgordd, y Farn a’r ffordd i’r nef mae gan yr eryr ateb tawel a sicr.

Cerdd ffydd yw hi, ond mae hefyd yn bortread o Arthur fel y gwelai’r Cymry ef: rhyfelwr mawr Ynys Prydain, sy’n marchogaeth gyda’i lu ac a elwir gan ei nai yn ‘arth gwŷr’ ac yn ‘arth llu llawenydd’, ac sydd er hynny’n plygu ei ben i ddysgu.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan