Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Wedi’i gadw mewn copi a argraffwyd yn 1801

Amaethon a Chad Goddau

Mae Amaethon fab Dôn yn dod ag iyrches wen a chenau o Annwfn, ac mae Gwydion yn codi’r coed i ymladd, ac yn ennill drwy ddyfalu enw Brân.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Cadwydmewn copi a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology of Wales, 1801
Ffurfchwedl ryddiaith fer, gyda’r englynion a ganwyd yn y frwydr
PoblAmaethon a Gwydion, meibion Dôn, Arawn brenin Annwfn, a Brân

Mae Llyfr Taliesin yn cadw cerdd fawr, Cad Goddau, lle mae’r bardd yn adrodd sut yr aeth y coed a’r planhigion i ryfel. Mae chwedl ryddiaith fer, gyda’r englynion sy’n perthyn iddi, yn adrodd am beth oedd y frwydr honno. Fe’i hargraffwyd yn 1801 yn y Myvyrian Archaiology o hen gopi, ac mae’r trioedd yn cyfrif y frwydr ymhlith tri ofergad Ynys Prydain, a ymladdwyd am ast, iyrchell a chornchwiglen.

Yr iyrches a’r cenau

Daeth Amaethon fab Dôn, y mae ei enw’n golygu’r aradrwr, ag iyrches wen a chenau o Annwfn a oedd yn eiddo i Arawn, brenin Annwfn, a daeth Arawn i ymladd amdanynt. Cododd Gwydion fab Dôn, y dewin mawr, y coed a’r brwyn i ymladd ar ochr plant Dôn.

Dyfalu’r enw

Ar ochr Arawn roedd gŵr na ellid ei orchfygu oni wyddid ei enw, ac ar yr ochr arall wraig o’r enw Achren, na allai neb ei gorchfygu oni wyddid ei henw hi. Dyfalodd Gwydion enw’r gŵr o’r brigau gwern yn ei law, a chanu dau englyn yn ei enwi: Brân. Felly enillodd plant Dôn y frwydr.

Pam y mae’n bwysig

Ystyr enw Brân yw cigfran, a’r wernen oedd ei bren, fel y mae’n bren Bendigeidfran yn yr Ail Gainc. Mae’r chwedl yn allwedd i Gad Goddau yn Llyfr Taliesin, ac yn gip ar fyd Plant Dôn, Gwydion, Amaethon a Gofannon, sydd y tu ôl i Bedwaredd Gainc y Mabinogi.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan