Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd yn y 1500au a’r 1600au

Ymddiddan Melwas a Gwenhwyfar

Brwydr eiriau mewn englynion: mae marchog balch a Gwenhwyfar yn profi ei gilydd, gyda Chai Hir yn llinyn mesur pob arwr.

Llun: Gwenhwyfar, gan James Archer · James Archer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Copïwydyn Llawysgrif Llanstephan 122 a Llawysgrif Wynnstay 1, yn y 1500au a’r 1600au
Ffurfymddiddan mewn englynion
PoblGwenhwyfar, marchog ifanc balch sy’n ei alw ei hun yn Felwas, a Chai Hir

Mae Melwas o Ynys Wydrin, sef Glastonbury, yn un o’r ffigurau hynaf yn chwedlau Arthur. Mae Caradog o Lancarfan, wrth ysgrifennu Buchedd Gildas yn gynnar yn y ddeuddegfed ganrif, yn adrodd sut y cipiodd Melwas, brenin Gwlad yr Haf, Wenhwyfar i’w gaer ymhlith y cyrs a’r corsydd. Bu Arthur yn chwilio amdani am flwyddyn a chasglodd wŷr Cernyw a Dyfnaint i’w hennill yn ôl, a Gildas ac abad Glastonbury a wnaeth heddwch rhwng y ddau frenin.

Brwydr eiriau

Gornest o ffraethineb mewn englynion yw’r gerdd Gymraeg. Mae dau gopi wedi goroesi, y ddau’n ddiweddar a’r ddau’n doredig mewn mannau, ac nid yw enwau’r siaradwyr wedi’u hysgrifennu bob tro, felly mae ysgolheigion wedi darllen y rhannau mewn mwy nag un ffordd. Mae’n agor gyda dau farchog yn canmol eu meirch.

March nad ofna ddim

Du yw fy march, a da danaf,Du yw fy march, a da oddi tanaf;ac er dŵr nid arswyda,nid ofna er dim dŵr,a rhag un gŵr ni chilia.ac ni chilia rhag yr un gŵr.
Ymddiddan Melwas a Gwenhwyfar, yr englyn cyntaf, Llawysgrif Llanstephan 122

Mesur pob ymffrost yw Cai Hir, rhyfelwr mawr Arthur. Mae’r gŵr ifanc yn honni mai ef yw’r un a allai sefyll yn erbyn Cai; etyb y llall na allai ddal y canfed ran o Gai oni bai ei fod yn fwy nag y mae’n edrych. Ni fyn gael ei ddirmygu am ei fod yn fychan.

Daliwn gant

Gwenhwyfar olwg eirian,Gwenhwyfar y golwg disglair,na ddifrawd fi cyd bwyf bychan:paid â’m dirmygu er fy mod yn fychan:mi a ddaliwn gant fy hunan.daliwn gant fy hunan.
Ymddiddan Melwas a Gwenhwyfar, Llawysgrif Llanstephan 122

Cof Gwenhwyfar

Ar y diwedd mae Gwenhwyfar yn cofio lle y gwelodd ef o’r blaen: gŵr canolig ei faint wrth fwrdd hir yn Nyfnaint, yn rhannu gwin i’w geraint. Mae’r ail gopi’n enwi’r siaradwr yn blaen, ‘mi yw’r Melwas’, ac yn gorffen â dadl finiog am hen wŷr sy’n ymffrostio a gwŷr balch na thynnant eu cleddyfau. Pa chwedl goll bynnag oedd y tu ôl iddi, mae’r gerdd yn dangos merched chwedlau Cymru yn chwim a dewr eu geiriau.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf