Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1455

Pedwar marchog ar hugain llys Arthur

Wyth triawd o farchogion Arthur, pob tri’n enwog am un ddawn: y tafodau aur, marchogion y gad, y lledrithwyr, y cyfiawn a’r cynghorwyr.

Llun: Gwalchmai, gan Howard Pyle · Howard Pyle, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1455 gan y bardd Gutun Owain, a chopïwyd lawer gwaith wedyn
Ffurfwyth triawd, tri marchog ym mhob un
Golygwydgan Rachel Bromwich, yn Trioedd Ynys Prydein

‘Pedwar marchog ar hugain oedd yn llys Arthur, yn trigo yno bob amser, a chan bob un ddawn y tu hwnt i ddynion eraill.’ Felly mae’r rhestr hon yn dechrau, a ysgrifennwyd yn ei ffurf bresennol yn y bymthegfed ganrif. Mae’r copïau diweddarach i gyd fel petaent yn deillio o un a wnaed gan y bardd a’r herodr Gutun Owain tua 1455. Mae’n dwyn ynghyd arwyr yr hen chwedlau Cymraeg a marchogion o ramantau’r Greal Sanctaidd, a roddwyd yn Gymraeg ychydig cyn hynny.

Yr wyth triawd

Y tafodau aurGwalchmai fab Llew fab Cynfarch, Drudwas fab Tryffin ac Eliwlod fab Madog fab Uthr: ni allai na brenin nac arglwydd eu gwrthod
Y gwyryfonBwrt fab Bwrt, Peredur fab Efrog a Galath fab Lanslod: ni allai na chawr na gwrach sefyll yn eu herbyn
Marchogion y gadCadwr iarll Cernyw, Lanslod Lak ac Owain ab Urien: ni ffoent byth rhag gwaywffon, cleddyf na saeth
Y lledrithwyrMenw fab Teirgwaedd, Trystan fab Tallwch ac Eiddilig Gor: gallent newid eu llun pan fyddent mewn cyfyngder
Y marchogion brenhinolNasiens fab brenin Denmarc, Medrawd a Hywel fab Emyr Llydaw: ni allai neb eu gwrthod mewn heddwch na sefyll yn eu herbyn mewn rhyfel
Y cyfiawnBlaes fab iarll Llychlyn, Cadog fab Gwynllyw a Phedrog Baladrddellt: cadwent gyfiawnder, drwy gyfraith y wlad, cyfraith yr Eglwys a chyfraith arfau
Y marchogion na allai neb eu gwrthodMorfran fab Tegid, Sanddef Bryd Angel a Glewlwyd Gafaelfawr
Y cynghorwyrCynon fab Clydno Eiddyn, Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen: drwy eu cyngor hwy y gorchfygodd Arthur bob cenedl

Arfau Arthur

Mae’r rhestr yn gorffen drwy enwi’r arfau sanctaidd a roddodd Duw i Arthur: Rhongomiant ei waywffon, Caledfwlch ei gleddyf a Charnwennan ei gyllell. Gyda hwy, a chyda’r ffydd a’r gobaith oedd ganddo yn ei wŷr, gorchfygodd Arthur ym mhob gwlad.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf